Aanloop en oorzaken
Albert Einstein werd op 14 maart 1879 geboren in Ulm, in Duitsland, in een joodse familie. Als kind leerde hij viool spelen; muziek bleef zijn hele leven belangrijk voor hem.
Een baan aan een universiteit vond hij eerst niet. In 1902 ging hij werken bij het octrooibureau in Bern, in Zwitserland, waar hij uitvindingen beoordeelde. In zijn vrije tijd dacht hij na over natuurkunde.
Wat er gebeurde
In 1905, zijn “wonderjaar”, publiceerde hij een paar artikelen die de natuurkunde veranderden, waaronder de speciale relativiteitstheorie. In 1915 volgde de algemene relativiteitstheorie, over de zwaartekracht. In 1921 kreeg hij de Nobelprijs voor Natuurkunde.
Einstein had een band met Nederland. Hij bewonderde de Leidse natuurkundige Hendrik Lorentz en was bevriend met Paul Ehrenfest. Van 1920 tot 1946 was hij bijzonder hoogleraar in Leiden en gaf hij daar enkele keren per jaar een gastcollege.
Toen Hitler in 1933 aan de macht kwam, verliet Einstein Duitsland en vestigde zich in de Verenigde Staten. In 1939 waarschuwde hij president Roosevelt in een brief dat Duitsland aan een atoombom werkte. Aan de Amerikaanse atoombom werkte hij zelf niet mee. Hij overleed op 18 april 1955 in Princeton.
Gevolgen
In 1919 maten Britse onderzoekers onder leiding van Arthur Eddington tijdens een zonsverduistering dat sterrenlicht door de zon wordt afgebogen, precies zoals Einstein had voorspeld. Daarna werd hij wereldberoemd, ook buiten de wetenschap.
Zijn ideeën werden de basis van een groot deel van de moderne natuurkunde. Met de beroemde formule E = mc² liet hij zien dat massa en energie in elkaar kunnen overgaan. Dat inzicht is nodig om kernenergie te begrijpen. In 2015 werden voor het eerst zwaartekrachtgolven waargenomen, een voorspelling uit zijn algemene relativiteitstheorie.
Andere perspectieven
Einstein was ook een publiek figuur met uitgesproken meningen. Hij was pacifist, maar vond na de opkomst van Hitler dat de democratieën zich moesten bewapenen. Na de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki zette hij zich in tegen kernwapens. In Duitsland werd hij door nazi’s aangevallen omdat hij Joods was; zijn theorieën werden zelfs “Joodse natuurkunde” genoemd.
Veelvoorkomende misverstanden
“Einstein was slecht in wiskunde.”
Dat is een hardnekkige mythe. Op de lagere school was hij de beste van zijn klas, en op zijn eindexamen in Zwitserland had hij voor drie wiskundevakken een 6, het hoogste cijfer in het Zwitserse systeem.
“Einstein heeft de atoombom gemaakt.”
Hij schreef in 1939 een waarschuwingsbrief aan president Roosevelt, maar werkte niet mee aan het Manhattanproject dat de bom bouwde. Wel was zijn formule E = mc² een van de theoretische inzichten waarop kernenergie berust.
Hoe weten we dit?
Einstein publiceerde zijn ideeën in wetenschappelijke tijdschriften, die bewaard zijn. Daarnaast schreef hij duizenden brieven, onder meer aan zijn Leidse vrienden Lorentz en Ehrenfest. Die brieven worden in archieven bewaard en zijn voor een groot deel uitgegeven. In Museum Boerhaave in Leiden is materiaal van hem te zien.
Wat merk je er nu nog van?
De gps in een telefoon of auto werkt alleen goed als je rekening houdt met de relativiteitstheorie: klokken in satellieten lopen net iets anders dan klokken op aarde. Einsteins gezicht met wild haar en uitgestoken tong is wereldwijd een symbool geworden voor slimheid.