Aanloop en oorzaken
Vanaf 1933 werden Joden in Duitsland stap voor stap uitgesloten. Joodse ambtenaren werden ontslagen, Joodse artsen en advocaten kregen beperkingen en op straat werden Joden lastiggevallen. In Duitsland woonden toen ruim een half miljoen Joden.
De nazi-ideologie zag Joden niet als geloofsgroep, maar als een ras dat het Duitse volk zou bedreigen. Die gedachte wilden de nazi’s in de wet vastleggen.
Wat er gebeurde
Op 15 september 1935 nam de Rijksdag tijdens de partijdag van de NSDAP in Neurenberg twee wetten aan. De Rijksburgerwet bepaalde dat alleen mensen van ‘Duits bloed’ volwaardig burger waren. Joden werden daarmee tweederangs onderdanen zonder politieke rechten.
De tweede wet, de Bloedbeschermingswet, verbood huwelijken en seksuele relaties tussen Joden en niet-Joden. Joden mochten ook geen niet-Joodse huishoudsters onder de 45 jaar in dienst hebben.
In november 1935 volgden regels die vastlegden wie als Jood gold. Dat hing af van het geloof van de grootouders, niet van wat iemand zelf geloofde. Later werden de wetten ook toegepast op Roma en Sinti en op zwarte Duitsers.
Gevolgen
De wetten maakten discriminatie tot gewoon recht. Joodse Duitsers verloren hun rechten als burger, en in de jaren daarna volgden steeds meer verboden: op beroepen, op scholen, op bezit. De vastgelegde definitie van wie Jood was, werd later gebruikt om mensen te registreren en te deporteren.
In het bezette Nederland voerden de Duitsers in 1940 en 1941 vergelijkbare regels in. Ambtenaren moesten de ‘ariërverklaring’ tekenen, Joodse ambtenaren werden ontslagen en Joden moesten zich laten registreren. Hun persoonsbewijs kreeg een grote J.
Andere perspectieven
Voor Duitse Joden voelde de wet als een definitief signaal dat ze er niet meer bij hoorden. Velen probeerden te emigreren, maar andere landen lieten maar beperkt vluchtelingen toe. In het buitenland klonk kritiek, maar in 1936 kwamen de meeste landen gewoon naar de Olympische Spelen in Berlijn. Later dienden de definities uit 1935 als basis voor registratie en deportatie in bezet Europa, ook in Nederland.
Veelvoorkomende misverstanden
“De nazi’s bepaalden wie Joods was aan de hand van het geloof.”
Wat iemand zelf geloofde, deed er niet toe. Beslissend was het aantal grootouders dat lid was geweest van een Joodse gemeente. Ook mensen die christen waren of helemaal niet gelovig, golden zo als Jood.
Hoe weten we dit?
De wetten zijn gewoon gepubliceerd in het Duitse staatsblad. Een door Hitler ondertekend origineel werd in 1945 door Amerikaanse soldaten gevonden en door generaal Patton meegenomen. Het lag tientallen jaren in een bibliotheek in Californië en is sinds 2010 in het Nationaal Archief van de Verenigde Staten.
Wat merk je er nu nog van?
In Neurenberg staat op het oude partijdagterrein van de nazi’s een documentatiecentrum. Wetten tegen discriminatie en het eerste artikel van de Nederlandse Grondwet worden vaak uitgelegd tegen deze achtergrond.