Aanloop en oorzaken
Eind oktober 1938 zette Duitsland ca. 17.000 Poolse Joden over de Poolse grens, waar ze in erbarmelijke omstandigheden vastzaten. Onder hen waren de ouders van de 17-jarige Herschel Grynszpan, die in Parijs woonde.
Op 7 november 1938 schoot Grynszpan in de Duitse ambassade in Parijs de diplomaat Ernst vom Rath neer. Toen vom Rath op 9 november overleed, gebruikte propagandaminister Joseph Goebbels dat als aanleiding voor geweld.
Wat er gebeurde
In de nacht van 9 op 10 november trokken SA-mannen, SS’ers en andere nazi’s door Duitsland, Oostenrijk en het Sudetenland. Ze staken synagogen in brand en vernielden Joodse winkels, woningen en begraafplaatsen. De brandweer greep alleen in als niet-Joodse gebouwen gevaar liepen.
Ruim duizend synagogen werden beschadigd of verwoest en duizenden winkels geplunderd. Ca. 30.000 Joodse mannen werden opgepakt en naar Dachau, Buchenwald en Sachsenhausen gebracht. Honderden mensen kwamen om, door geweld, in de kampen of door zelfdoding.
Daarna moesten Joden zelf voor de schade opdraaien en een boete van een miljard rijksmark betalen. Ze werden ook uit het economische leven verdreven. De naam Kristallnacht verwijst naar de glasscherven op straat.
Gevolgen
Na de Kristallnacht vluchtten zoveel Joden als maar konden. Tussen november 1938 en het begin van de oorlog verlieten nog tienduizenden Duitsland en Oostenrijk. Velen kwamen terecht in buurlanden als Nederland, waar ze in 1940 opnieuw onder Duits gezag vielen.
Joden werden daarna volledig uit het economische leven verdreven. Hun bedrijven werden ‘gearianiseerd’, Joodse kinderen mochten niet meer naar gewone scholen. De stap van uitsluiting naar geweld was gezet.
Andere perspectieven
Voor Joden in Duitsland was nu duidelijk dat er geen toekomst was. Duizenden probeerden te vluchten, maar veel landen hielden de grenzen grotendeels dicht. Nederland liet in beperkte mate vluchtelingen toe en bouwde in 1939 Kamp Westerbork. Groot-Brittannië nam met de Kindertransporten ca. 10.000 Joodse kinderen op, meestal zonder hun ouders. Veel niet-Joodse Duitsers keken toe of keken weg.
Veelvoorkomende misverstanden
“Het was een spontane uitbarsting van woede onder de Duitse bevolking.”
Zo presenteerde de nazipropaganda het. In werkelijkheid werd het geweld georganiseerd door Goebbels en uitgevoerd door de SA, SS en andere partijorganisaties, vaak in burgerkleding. Een deel van de bevolking deed mee, een ander deel keek zwijgend toe.
Hoe weten we dit?
Er zijn foto’s van brandende synagogen en vernielde winkels, interne nazi-rapporten over de schade, berichten van buitenlandse diplomaten en journalisten, en getuigenissen van Joodse overlevenden.
Wat merk je er nu nog van?
Op 9 november wordt de Kristallnacht in Duitsland, Oostenrijk en Nederland herdacht. Op veel plekken herinneren gedenkstenen of lege plekken aan verwoeste synagogen, en de Stolpersteine in het trottoir aan de mensen die er woonden.