Aanloop en oorzaken
Na de Eerste Wereldoorlog hoopte Nederland opnieuw neutraal te blijven. In de jaren dertig zorgde de economische crisis voor grote werkloosheid. In Duitsland kwam Adolf Hitler in 1933 aan de macht; in Nederland groeide de NSB van Anton Mussert.
Toen in september 1939 de oorlog uitbrak, mobiliseerde Nederland opnieuw. Het leger was echter verouderd en de verdediging rustte vooral op de Hollandse Waterlinie.
Wat er gebeurde
Op 10 mei 1940 viel Duitsland aan. Na het bombardement op Rotterdam op 14 mei en de dreiging dat ook Utrecht zou volgen, capituleerde het leger. Koningin Wilhelmina en de regering waren naar Londen gevlucht.
Onder de bezetting werden Joodse Nederlanders stap voor stap uitgesloten en weggevoerd via Westerbork naar vernietigingskampen. In februari 1941 legden Amsterdammers uit protest het werk neer: de Februaristaking. Anderen gingen in het verzet of hielpen onderduikers.
Het zuiden werd in het najaar van 1944 bevrijd. In het westen volgde de Hongerwinter, waarin zo’n 20.000 mensen omkwamen. Op 5 mei 1945 werd de Duitse capitulatie in Wageningen bevestigd.
Gevolgen
Na de oorlog lag een groot deel van Nederland in puin en was er woningnood. Met hulp van het Marshallplan werd het land weer opgebouwd. Collaborateurs werden berecht, en NSB’ers en andere verdachten werden opgepakt.
De oorlog veranderde ook de buitenlandse politiek. Nederland gaf zijn neutraliteit op, werd in 1949 lid van de NAVO en ging in Europa nauw samenwerken. De Japanse bezetting van Nederlands-Indië en de oorlog daarna leidden tot de onafhankelijkheid van Indonesië.
De Holocaust, de moord op zes miljoen Joden, leidde tot nieuwe internationale afspraken, zoals de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in 1948.
Andere perspectieven
De oorlog werd heel verschillend beleefd. Joodse Nederlanders werden vervolgd en vermoord: van de ongeveer 140.000 kwamen er ruim 100.000 om, een veel hoger aandeel dan in België of Frankrijk. In Nederlands-Indië zaten Nederlanders en Indo’s in Japanse kampen. Er waren mensen in het verzet, mensen die collaboreerden, en een grote groep die probeerde zo goed mogelijk door de oorlog te komen.
Veelvoorkomende misverstanden
“De meeste Nederlanders zaten in het verzet.”
Een kleine minderheid was actief in het verzet of hielp onderduikers. De meeste mensen pasten zich aan. Lange tijd na de oorlog werd het beeld van een “verzetsland” wel graag verteld.
“De oorlog was op 5 mei 1945 overal voorbij.”
Het zuiden was al in 1944 bevrijd, en in Nederlands-Indië ging de oorlog door tot de Japanse capitulatie op 15 augustus 1945.
Hoe weten we dit?
Er zijn enorm veel bronnen: dagboeken, foto’s, films, kranten, illegale bladen en de archieven van de bezetter. Het NIOD, Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, verzamelt en onderzoekt ze. Ook de verhalen van mensen die de oorlog hebben meegemaakt zijn opgetekend, maar die generatie is er bijna niet meer.
Wat merk je er nu nog van?
Op 4 mei herdenken we de doden met twee minuten stilte, op 5 mei vieren we de bevrijding. In veel straten liggen Stolpersteine, kleine gedenkstenen voor mensen die werden weggevoerd. Kamp Westerbork en Kamp Vught zijn herinneringscentra waar scholen vaak naartoe gaan.