Aanloop en oorzaken
Na de Tweede Wereldoorlog lag een groot deel van Europa in puin. De betrekkingen tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie verslechterden snel. Een belangrijke drijfveer van de Amerikanen was een sterke buffer te vormen tegen de uitbreiding van het communisme.
Wat er gebeurde
Op 5 juni 1947 deed de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, George C. Marshall, het voorstel in een toespraak aan de Harvard-universiteit. Het European Recovery Program (ERP) was bedoeld voor de economische wederopbouw van de door de oorlog getroffen landen in Europa.
Zestien Europese landen bespraken het plan in juli 1947 in Parijs. De Sovjet-Unie verzette zich en zag het als een bedreiging voor de soevereiniteit van kleine landen.
Tussen 1948 en 1952 bestond de hulp uit geld, goederen, grondstoffen en levensmiddelen, deels als lening. Ook Nederland, dat de Hongerwinter achter de rug had, kreeg hulp.
Gevolgen
In totaal gaven de Verenigde Staten ongeveer 12,4 miljard dollar aan Marshallhulp. Nederland kreeg per inwoner relatief veel, ongeveer 112 dollar per hoofd. Het geld werd onder meer gebruikt voor grondstoffen, machines, voedsel en de wederopbouw van bruggen, havens en fabrieken.
Om de hulp te verdelen moesten de Europese landen samenwerken. Daarvoor richtten ze in 1948 de OEES op, een voorloper van de huidige OESO. Zo werd het Marshallplan ook een begin van de Europese samenwerking. Tegelijk verdiepte het de kloof met Oost-Europa, waar de Sovjet-Unie de hulp tegenhield.
Andere perspectieven
Voor de Amerikanen was het plan zowel hulp als politiek: een welvarend West-Europa zou minder vatbaar zijn voor het communisme en een goede handelspartner worden. Voor de Sovjet-Unie was het een poging om Europa afhankelijk te maken van Amerika. Voor gewone Nederlanders betekende het vooral: weer meer spullen in de winkel.
Veelvoorkomende misverstanden
“Zonder het Marshallplan was Nederland niet weer opgebouwd.”
De hulp was belangrijk, maar eind 1947, nog vóór het plan begon, was de Nederlandse productie al terug op het vooroorlogse niveau. De grootste winst voor Nederland zat in het herstel van West-Duitsland, de belangrijkste handelspartner, en in de start van de Europese samenwerking.
“Het was allemaal gratis geld.”
Het grootste deel was een gift, maar een deel bestond uit leningen. Bovendien kwam de hulp vaak in de vorm van Amerikaanse goederen, wat ook de Amerikaanse economie hielp.
Hoe weten we dit?
De afspraken, bedragen en rapporten zijn bewaard in Amerikaanse en Europese archieven. In Nederland maakte de overheid veel voorlichting over de hulp: affiches, films en het bekende schildje “Marshall-hulp” op producten en machines. Ook de toespraak van Marshall zelf is bewaard.
Wat merk je er nu nog van?
De OESO, de opvolger van de OEES, bestaat nog steeds en vergelijkt landen op onder meer onderwijs, zoals in het PISA-onderzoek. Het Marshallplan wordt vaak genoemd als voorbeeld wanneer er na een oorlog of ramp een groot hulpprogramma nodig is.