Aanloop en oorzaken
Indonesië was ruim drie eeuwen eerst handelsgebied van de VOC en daarna de kolonie Nederlands-Indië. De kolonie leverde Nederland veel geld op uit onder meer suiker, koffie, rubber en olie. In het begin van de 20e eeuw groeide een Indonesische nationalistische beweging.
In maart 1942 bezette Japan de kolonie. Nederlanders en Indo’s kwamen in kampen terecht. Nationalisten als Soekarno werkten deels samen met de Japanners om onafhankelijkheid dichterbij te brengen.
Wat er gebeurde
Twee dagen na de Japanse capitulatie, op 17 augustus 1945, riepen Soekarno en Hatta de Republiek Indonesië uit. Nederland erkende dat niet. Er volgde een gewelddadige periode, de Bersiap, en daarna stuurde Nederland een groot leger.
In 1947 en 1948 voerde Nederland twee grote militaire offensieven uit, destijds politionele acties genoemd. Onderzoek uit 2022 liet zien dat Nederlandse militairen daarbij structureel extreem geweld gebruikten. Onder internationale druk erkende Nederland op 27 december 1949 de soevereiniteit van Indonesië.
Honderdduizenden Indische Nederlanders, Molukkers en anderen vertrokken naar Nederland. Nieuw-Guinea bleef nog tot 1962 Nederlands.
Gevolgen
Na 1949 kwamen honderdduizenden mensen uit Indonesië naar Nederland: Indische Nederlanders, Nederlanders die daar hadden gewoond, en ruim 12.000 Molukkers, vooral oud-militairen van het KNIL en hun gezinnen. Vooral de Molukkers werden slecht opgevangen; zij werden in kampen gehuisvest in de verwachting dat ze snel terug zouden gaan.
Nederland verloor zijn belangrijkste kolonie. Het land richtte zich daarna sterker op Europa. Nieuw-Guinea bleef nog tot 1962 Nederlands en ging daarna naar Indonesië.
Andere perspectieven
Voor Indonesiërs is 17 augustus 1945 de dag van hun onafhankelijkheid, en de oorlog daarna een vrijheidsstrijd. Nederland erkende die datum pas in 2005 als de feitelijke onafhankelijkheidsdag. Voor de Nederlandse militairen, vaak dienstplichtige jongens, was het een oorlog waarover ze na thuiskomst weinig konden vertellen. Voor Indische Nederlanders betekende het het verlies van hun land.
Veelvoorkomende misverstanden
“Het ging om twee korte politionele acties.”
Die term werd lang gebruikt, maar het was een oorlog van ruim vier jaar. Aan Indonesische kant vielen vermoedelijk meer dan 100.000 doden. Onderzoek dat in 2022 verscheen, liet zien dat Nederlandse militairen structureel extreem geweld gebruikten.
“Indonesië werd in 1949 onafhankelijk.”
In 1949 droeg Nederland de soevereiniteit over. Indonesië zelf ziet 17 augustus 1945 als de dag van de onafhankelijkheid, toen Soekarno en Hatta de republiek uitriepen.
Hoe weten we dit?
Er zijn archieven van het Nederlandse leger en de regering, brieven en foto’s van militairen, en verhalen van Indonesische getuigen. Lange tijd werd vooral het Nederlandse perspectief bestudeerd. Het grote onderzoek van KITLV, NIOD en NIMH, dat in 2022 verscheen, gebruikte ook Indonesische bronnen.
Wat merk je er nu nog van?
Op 15 augustus wordt in Nederland het einde van de Tweede Wereldoorlog in Azië herdacht. Indische en Molukse gemeenschappen hebben een eigen plek in de Nederlandse cultuur, van eten tot muziek. In 2022 bood premier Rutte excuses aan voor het extreme geweld dat Nederland in deze oorlog gebruikte.