Aanloop en oorzaken
Europeanen wilden graag kruiden zoals peper uit Azië. De Portugezen zochten al lang een zeeroute rond Afrika. In 1488 rondde Bartolomeus Diaz Kaap de Goede Hoop.
Toen Christoffel Columbus in 1493 in Spaanse dienst terugkeerde van zijn reis, werd het voor Portugal nog dringender om zelf een route naar Indië te vinden.
Wat er gebeurde
Op 8 juli 1497 vertrok de vloot van Vasco da Gama uit Lissabon. In januari 1498 legden ze aan in Mozambique en op 14 april 1498 kwamen ze aan in Malindi. Daar troffen de Portugezen voor het eerst Indiërs aan.
Vandaar voer de vloot naar Calicut aan de zuidwestkust van India. Zo vonden de Portugezen de zeeroute naar Azië, rond Afrika.
Ruim honderd jaar later volgden de Nederlanders dezelfde route: de Eerste Schipvaart vertrok in 1595 en in 1602 werd de VOC opgericht.
Gevolgen
De reis was zwaar. Van de ongeveer 170 opvarenden kwamen er maar zo’n 60 terug, de meesten bezweken aan scheurbuik. Toch was de lading specerijen zoveel waard dat de Portugese koning meteen een nieuwe, veel grotere vloot uitrustte. Een half jaar later vertrokken dertien schepen met 1500 man.
Portugal bouwde in de jaren daarna een netwerk van forten en handelsposten langs de kusten van Afrika en Azië, met Goa in India als hoofdstad vanaf 1510. Zo beheerste het een eeuw lang de zeeroute naar Azië, tot de Nederlanders en Engelsen kwamen.
Andere perspectieven
Voor de handelaren in de Indische Oceaan waren de Portugezen arme nieuwkomers. De heerser van Calicut, de samorijn, was niet onder de indruk van de geschenken: een paar hoeden, wat koraal en suiker. Volgens het dagboek zei hij dat wie kwam om nieuwe landen te ontdekken, ook fatsoenlijke geschenken mee had moeten nemen.
Bij zijn tweede reis, in 1502, trad Da Gama met groot geweld op. Hij viel islamitische schepen aan, waaronder de Mîrî, een schip met honderden pelgrims op weg terug van Mekka. Hij liet het schip in brand steken. Zo werd de handel in de Indische Oceaan met wapens afgedwongen.
Veelvoorkomende misverstanden
“Vasco da Gama vond de weg naar India zelf.”
Langs de Afrikaanse kust vonden de Portugezen de weg door eerdere reizen, zoals die van Bartolomeus Diaz. Voor de oversteek naar India hadden ze een ervaren loods uit Malindi nodig, die de route over de Arabische Zee kende. Vaak wordt gezegd dat dat de beroemde Arabische zeevaarder Ibn Majid was, maar dat klopt waarschijnlijk niet.
“De Portugezen ontdekten de handel met India.”
Arabische, Indiase, Afrikaanse en Chinese handelaren dreven al eeuwen handel in de Indische Oceaan. De Portugezen sloten aan bij een netwerk dat al bestond, en probeerden het met geweld in handen te krijgen.
Hoe weten we dit?
Een anonieme opvarende hield een dagboek bij van de eerste reis. Dat is de belangrijkste bron. Daarnaast zijn er Portugese kronieken en brieven. Ook Indiase en Arabische bronnen beschrijven de komst van de Portugezen, vaak in veel minder vriendelijke woorden.
Wat merk je er nu nog van?
Vasco da Gama ligt begraven in het Jerónimosklooster in Lissabon, dat werd gebouwd met de winst van de specerijenhandel. De dichter Luís de Camões maakte zijn reis tot het onderwerp van het Portugese nationale epos, de Lusiaden (1572). Goa bleef tot 1961 Portugees.