Aanloop en oorzaken
Eise Eisinga werd in 1744 geboren in Dronrijp in Friesland. Hij was wolkammer, net als zijn vader, maar leerde zichzelf wiskunde en sterrenkunde. Hij vestigde zich in Franeker, een stad met een universiteit.
In mei 1774 stonden de maan en vier planeten dicht bij elkaar aan de hemel. Een dominee voorspelde dat de aarde daardoor in de zon zou storten. Veel mensen raakten in paniek. Eisinga wilde laten zien hoe het zonnestelsel echt werkt.
Wat er gebeurde
Hij begon in 1774 aan een schaalmodel van het zonnestelsel in het plafond van zijn woonkamer. De planeten draaien rond de zon in hun werkelijke omlooptijd. Een slingeruurwerk met gewichten drijft een groot raderwerk op zolder aan.
In 1781 was het planetarium klaar. Bezoekers konden zien dat de planeten nooit tegen elkaar of tegen de aarde zouden botsen. In 1825 kocht de staat het planetarium. Eisinga mocht er blijven wonen. Hij stierf in 1828.
Het planetarium draait nog steeds en geldt als het oudste werkende planetarium ter wereld. In 2023 werd het opgenomen op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
Gevolgen
Het planetarium werd een bekende bezienswaardigheid en hielp mensen het zonnestelsel te begrijpen in een tijd waarin bijgeloof en angst voor hemelverschijnselen nog groot waren. Koning Willem I kocht het in 1825 voor de staat, zodat het bewaard bleef.
Eisinga was ook een patriot. Hij liet zien dat een gewone ambachtsman zonder universitaire opleiding kon bijdragen aan wetenschap, in de geest van de Verlichting.
Andere perspectieven
De dominee die de ondergang voorspelde, haalde zijn ideeën uit een eigen uitleg van de Bijbel en de sterren. Eisinga wilde met wiskunde en waarneming laten zien dat er niets te vrezen was. Die botsing tussen angst en wetenschap is typisch voor de 18e eeuw, de tijd van de Verlichting.
Veelvoorkomende misverstanden
“Een planetarium is een koepel waarin sterren worden geprojecteerd.”
Moderne planetaria werken met projectie, maar het planetarium van Eisinga is een mechanisch model. De planeten zijn bolletjes die aan het plafond echt rond de zon bewegen, aangedreven door een uurwerk.
“Eisinga was een geleerde hoogleraar.”
Hij was wolkammer, net als zijn vader, en leerde zichzelf wiskunde en sterrenkunde. Pas later kreeg hij erkenning en eervolle functies.
Hoe weten we dit?
Het planetarium zelf is de belangrijkste bron: het draait nog steeds. Eisinga schreef een beschrijving van zijn werk en hield aantekeningen bij. Kranten en pamfletten uit 1774 laten zien hoe groot de paniek over de voorspelde ondergang was.
Wat merk je er nu nog van?
Het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium in Franeker is het oudste nog werkende planetarium ter wereld en sinds 2023 UNESCO-werelderfgoed. Bezoekers kunnen er de woonkamer zien met het zonnestelsel aan het plafond, en op zolder het raderwerk.