Aanloop en oorzaken
In de 18e eeuw waren in Engeland romans in briefvorm populair, vooral die van Samuel Richardson. In Nederland lazen mensen vooral stichtelijke boeken, toneel en poëzie. Een moderne roman over gewone burgers in eigen land bestond nog nauwelijks.
Betje Wolff was een domineesvrouw met scherpe ideeën over opvoeding, geloof en de positie van vrouwen. Na de dood van haar man ging ze samenwonen met haar vriendin Aagje Deken. Samen gingen ze schrijven.
Wat er gebeurde
In 1782 verscheen de Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart, in twee delen. Het verhaal wordt verteld in brieven van verschillende personages. Zo hoort de lezer veel stemmen, elk met een eigen toon.
Sara is een jonge wees die ontsnapt aan het strenge huishouden van haar tante en in Amsterdam op kamers gaat. Ze is vrolijk en wil zelf keuzes maken, maar door haar onervarenheid komt ze in gevaar. Het boek waarschuwt tegen zowel overdreven vroomheid als lichtzinnigheid.
Sara Burgerhart wordt vaak de eerste moderne Nederlandse roman genoemd. Wolff en Deken schreven daarna nog meer briefromans. Ze stierven in 1804 kort na elkaar en liggen samen begraven.
Gevolgen
Sara Burgerhart werd een succes en inspireerde andere schrijvers tot realistische romans over gewone mensen in eigen land. Wolff en Deken schreven daarna nog meer briefromans, zoals Historie van den heer Willem Leevend.
De schrijfsters waren ook patriot. Na de Pruisische inval van 1787 vertrokken ze in 1788 naar Trévoux bij Lyon in Frankrijk. Pas in 1797 kwamen ze, in geldnood, terug naar Holland. Daar vertaalden ze onder meer een boek tegen de slavernij.
Andere perspectieven
Voor veel lezers was het boek een frisse, vrolijke verandering. Strenge gelovigen vonden het te vrijzinnig en lachten niet om de spot met overdreven vroomheid. Het boek laat ook zien hoe kwetsbaar jonge vrouwen waren in een wereld waarin hun eer en toekomst afhingen van hun reputatie.
Veelvoorkomende misverstanden
“Sara Burgerhart is een saai, belerend boek.”
Het boek is juist geestig, met levendige personages die elk hun eigen toon hebben. Het waarschuwt wel, maar met humor.
“Betje Wolff en Aagje Deken waren zussen.”
Ze waren vriendinnen die na de dood van Wolffs man gingen samenwonen en samen schreven. Ze bleven hun hele verdere leven bij elkaar.
Hoe weten we dit?
De eerste drukken van het boek zijn bewaard, net als brieven van Wolff en Deken aan elkaar en aan anderen. Daaruit is te zien hoe ze samenwerkten en wat ze dachten over geloof, politiek en opvoeding. Recensies uit die tijd tonen hoe het boek werd ontvangen.
Wat merk je er nu nog van?
Sara Burgerhart wordt nog gelezen op school en in literatuurlessen, vaak in een hertaalde versie. In Beverwijk, waar de schrijfsters woonden, en in Den Haag, waar ze begraven liggen, zijn ze nog altijd bekend.