Aanloop en oorzaken
Erasmus werd in Rotterdam geboren. Het exacte jaar is onzeker, maar meestal wordt 1466 of 1469 genoemd. Hij was een buitenechtelijke zoon van een priester. Na de dood van zijn ouders ging hij naar het klooster Steyn bij Gouda.
In die tijd verspreidde het humanisme zich vanuit Italië. Humanisten bestudeerden de klassieke teksten in het Latijn en Grieks en wilden terug naar de bronnen. Door de boekdrukkunst konden hun ideeën snel rondgaan.
Wat er gebeurde
Erasmus verliet het klooster en studeerde in Parijs. Hij reisde door Engeland, Italië, de Nederlanden en Zwitserland. Hij schreef in het Latijn en had vrienden in heel Europa, onder wie de Engelse Thomas More.
In 1511 verscheen de Lof der Zotheid, een satire op misstanden in kerk en samenleving. In 1516 gaf hij het Nieuwe Testament in het Grieks uit, met een nieuwe Latijnse vertaling. Ook zijn verzameling spreekwoorden, de Adagia, werd veel gelezen.
Erasmus wilde de kerk hervormen, maar niet breken. Hij kreeg daarover een conflict met Maarten Luther, onder meer over de vrije wil. Hij stierf in 1536 in Bazel. Hij staat bekend als pleitbezorger van verdraagzaamheid en vrede.
Gevolgen
Zijn Griekse Nieuwe Testament van 1516 werd de basis voor nieuwe Bijbelvertalingen, onder meer die van Luther. Daarmee hielp Erasmus de Reformatie op weg, al wilde hij zelf geen breuk. Toen hem werd verweten dat hij “het ei had gelegd dat Luther had uitgebroed”, antwoordde hij dat hij liever iets anders had uitgebroed.
Erasmus schreef ook over opvoeding en onderwijs. Zijn boekje over goede manieren voor kinderen uit 1530 vertelde hoe jongeren moesten lopen, eten, spreken en zwijgen. Het werd eeuwenlang gebruikt en in veel talen vertaald.
Andere perspectieven
Erasmus zat tussen twee vuren. Protestanten vonden hem te voorzichtig, omdat hij in de katholieke kerk bleef. Katholieken vonden hem gevaarlijk, omdat hij de kerk bekritiseerde. In 1559 kwamen al zijn boeken op de lijst van verboden boeken van de paus.
Erasmus was een geleerde voor een kleine kring: hij schreef in het Latijn, dat alleen geletterden konden lezen. Toch werd hij door de drukpers de bekendste schrijver van zijn tijd.
Veelvoorkomende misverstanden
“Erasmus heette eigenlijk Gerrit Gerritszoon.”
Die naam wordt vaak genoemd, maar is niet zeker. Zijn vader heette Gerard. Erasmus noemde zichzelf naar de heilige Erasmus, en voegde later zelf Desiderius en Roterodamus (uit Rotterdam) toe.
“Erasmus was een Rotterdammer.”
Hij werd in Rotterdam geboren, maar woonde er maar drie jaar. Hij ging naar school in Gouda en Deventer en woonde later in Parijs, Engeland, Leuven en Bazel. Hij noemde zichzelf een wereldburger.
Hoe weten we dit?
Er zijn ruim drieduizend brieven van en aan Erasmus bewaard, waarin hij schrijft over zijn werk, zijn vrienden en zijn ruzies. Zijn boeken verschenen in duizenden exemplaren. Hans Holbein schilderde portretten van hem. Over zijn jeugd hield hij zelf veel vaag, onder meer omdat hij een buitenechtelijk kind was.
Wat merk je er nu nog van?
Het Europese uitwisselingsprogramma voor studenten, sinds 1987, heet Erasmus, net als de universiteit en de brug in Rotterdam. Op het Grotekerkplein staat een bronzen standbeeld van hem uit 1622, het oudste bronzen standbeeld van Nederland. De Bibliotheek Rotterdam beheert een van de grootste Erasmus-verzamelingen ter wereld.