Aanloop en oorzaken
Maarten Luther werd in 1483 geboren in Eisleben, in een familie van boeren en mijnwerkers. Hij werd augustijner monnik, daarna hoogleraar in Wittenberg en doctor in de Heilige Schrift.
Een aflaat was een bewijs waarmee gelovigen konden vrijkomen van straf voor hun zonden, soms tegen betaling. Luther vond dat verkeerd, ook de aflaatverkoop van de dominicaan Johann Tetzel.
Wat er gebeurde
Op 31 oktober 1517 schreef Luther een brief aan aartsbisschop Albrecht van Brandenburg met stellingen tegen de aflaathandel. De stellingen werden waarschijnlijk ook uitgehangen aan de poort van een kerk in Wittenberg, zoals een geleerde dat deed om een debat aan te kondigen. Dat geldt als het symbolische begin van het protestantisme.
De boekdrukkunst hielp: Luthers teksten werden snel gedrukt en verspreid. In 1521 zette paus Leo X hem uit de kerk.
De Reformatie verspreidde zich door Europa. Ook in de Nederlanden volgden mensen de nieuwe leer. Dat droeg bij aan de Beeldenstorm in 1566 en aan de Tachtigjarige Oorlog.
Gevolgen
Op de Rijksdag van Worms in 1521 weigerde Luther zijn ideeën te herroepen. Keizer Karel V verklaarde hem vogelvrij. Zijn vorst, keurvorst Frederik van Saksen, liet hem in het geheim naar de Wartburg brengen. Daar vertaalde Luther het Nieuwe Testament in het Duits. Die vertaling verscheen in 1522, het Oude Testament volgde in 1534. Zijn Bijbel had grote invloed op de Duitse taal.
Europa raakte verdeeld. In grote delen van Duitsland en in Scandinavië kwamen lutherse kerken, elders volgden mensen hervormers als Zwingli en Calvijn. Bij de Vrede van Augsburg in 1555 werd bepaald dat elke Duitse vorst het geloof van zijn land mocht kiezen. De katholieke kerk hervormde zichzelf op het Concilie van Trente (1545–1563).
In de Nederlanden liet Karel V de nieuwe leer streng vervolgen. Op 1 juli 1523 werden twee augustijner monniken uit Antwerpen, Hendrik Voes en Jan van Essen, in Brussel op de brandstapel gezet. Zij behoorden tot de eerste mensen die vanwege de Reformatie werden terechtgesteld. Luther schreef een lied over hen.
Andere perspectieven
Voor katholieken was Luther geen hervormer maar een scheurmaker, die de eenheid van de kerk kapotmaakte. Ook de katholieke kerk zag dat er misstanden waren, maar wilde die binnen de kerk oplossen.
Luther steunde lang niet iedereen die zich op hem beriep. Toen boeren in 1524 en 1525 in opstand kwamen, mede geïnspireerd door zijn ideeën over vrijheid, koos hij de kant van de vorsten en riep hij op de opstand hard neer te slaan. Aan het eind van zijn leven, in 1543, schreef hij felle teksten tegen de Joden. Die werden eeuwen later door de nazi’s gebruikt. Lutherse kerken hebben in de 20e eeuw afstand genomen van deze teksten.
Veelvoorkomende misverstanden
“Luther spijkerde zijn stellingen met een hamer aan de kerkdeur.”
Dat Luther op 31 oktober 1517 een brief met stellingen naar de aartsbisschop stuurde, staat vast. Of hij ze ook zelf aan de deur van de slotkerk sloeg, weten we niet zeker. Het verhaal komt pas na zijn dood op, van zijn medewerker Melanchthon, die in 1517 nog niet in Wittenberg woonde.
“Luther wilde een nieuwe kerk beginnen.”
Luther wilde de kerk hervormen, niet splitsen. Hij hoopte dat de paus zou luisteren. Pas toen hij uit de kerk werd gezet, groeide er een aparte kerk rond zijn ideeën.
Hoe weten we dit?
Doordat Luthers teksten meteen gedrukt werden, zijn er nog veel exemplaren uit zijn eigen tijd. Ook zijn brieven, preken en liederen zijn bewaard, en studenten schreven op wat hij aan tafel vertelde. Over de Rijksdag van Worms bestaan verslagen van aanhangers én tegenstanders. Zo weten we bijvoorbeeld dat de beroemde woorden “Hier sta ik, ik kan niet anders” misschien later zijn toegevoegd.
Wat merk je er nu nog van?
Op 31 oktober vieren protestanten Hervormingsdag. In 2017 werd overal 500 jaar Reformatie herdacht, ook samen met de katholieke kerk. In Nederland is de Evangelisch-Lutherse Kerk sinds 2004 deel van de Protestantse Kerk in Nederland. Luthers lied “Een vaste burcht is onze God” wordt nog altijd gezongen.