Aanloop en oorzaken
Maria werd in 1457 in Brussel geboren als enige kind van Karel de Stoute, hertog van Bourgondië. Karel wilde van zijn gebieden een koninkrijk maken. Hij voerde veel oorlogen en hief daarvoor hoge belastingen.
Op 5 januari 1477 sneuvelde Karel bij Nancy. De negentienjarige Maria stond er plotseling alleen voor. De Franse koning Lodewijk XI viel Bourgondische gebieden binnen, en in de Nederlanden kwamen steden en gewesten in verzet tegen het strenge centrale bestuur.
Wat er gebeurde
Om steun te krijgen moest Maria in februari 1477 het Groot Privilege tekenen. Daarin kregen de Staten van de gewesten meer zeggenschap. Ze mochten zelf bijeenkomen, en de vorst mocht niet zonder hun toestemming belasting heffen of oorlog verklaren.
In Gent werden twee van haar raadsheren onthoofd. Nog in 1477 trouwde Maria met Maximiliaan van Oostenrijk. Met zijn hulp kon ze een groot deel van haar Nederlandse gebieden behouden.
In 1482 stierf Maria na een val van haar paard. Haar zoon Filips de Schone erfde de Nederlanden. Via hem kwamen de gewesten in handen van de Habsburgers.
Gevolgen
Door het huwelijk met Maximiliaan kwamen de Nederlanden bij de Habsburgers. Hun kleinzoon Karel V werd later heer van de Nederlanden, koning van Spanje en keizer. Zo werden de Nederlanden onderdeel van een wereldrijk, met alle gevolgen van dien, tot en met de Opstand.
Het Groot Privilege werd na Maria’s dood grotendeels teruggedraaid door Maximiliaan, die met de Vlaamse steden in oorlog raakte. Brugge zette hem in 1488 zelfs een paar maanden gevangen. Toch bleef het idee dat de vorst niet zonder de Staten mocht regeren, in de Nederlanden voortleven.
Andere perspectieven
Het Groot Privilege was een overwinning voor de steden en de gewesten, die zich door het strenge bestuur van Karel de Stoute vertrapt voelden. Maar de Franstalige gewesten protesteerden: de tekst was in het Nederlands opgesteld. Ook toen al speelde taal een rol in de verhoudingen.
Voor de Franse koning Lodewijk XI was de dood van Karel de Stoute een kans. Hij nam het hertogdom Bourgondië in en wilde Maria laten trouwen met zijn jonge zoon. Daarmee zou het hele erfdeel bij Frankrijk zijn gekomen.
Veelvoorkomende misverstanden
“Maria van Bourgondië was een machteloos meisje.”
Maria stond in 1477 onder grote druk, en moest veel toegeven. Maar ze koos zelf voor het huwelijk met Maximiliaan, tegen de wens van de Franse koning, en wist zo het grootste deel van haar erfdeel te behouden.
“Het Groot Privilege maakte de Nederlanden democratisch.”
Het gaf meer macht aan de Staten van de gewesten, waarin edelen, geestelijken en de rijke steden zaten. Gewone mensen hadden er niets over te zeggen.
Hoe weten we dit?
De tekst van het Groot Privilege is bewaard, net als brieven en oorkonden van Maria. Kronieken uit die tijd beschrijven haar huwelijk en haar dood. Haar prachtige getijdenboek, een gebedenboek vol miniaturen, ligt in de Oostenrijkse Nationale Bibliotheek in Wenen. Bij onderzoek van haar graf in de 20e eeuw werden haar resten teruggevonden.
Wat merk je er nu nog van?
Maria ligt begraven in de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Brugge, naast het praalgraf van haar vader Karel de Stoute. Haar bronzen grafmonument is een van de mooiste uit die tijd. In 1793 werd haar graf door Franse revolutionairen geschonden.