Aanloop en oorzaken
Constantinopel, het huidige Istanbul, was eeuwenlang de hoofdstad van het Oost-Romeinse Rijk, dat later het Byzantijnse Rijk ging heten. In 1453 bestond dat rijk uit niet veel meer dan de stad zelf en een deel van de Peloponnesos.
De stad was al eerder twee keer ingenomen: in 1204 door kruisvaarders van de Vierde Kruistocht, en in 1261 werd ze heroverd door Byzantijnse troepen.
Wat er gebeurde
Sultan Mehmet II van het Ottomaanse Rijk belegerde Constantinopel. Op pinksterzondag 29 mei 1453 viel de stad. Constantijn XI Paleologus, de laatste keizer, sneuvelde. Dat betekende het einde van het Oost-Romeinse Rijk.
Voor de Ottomanen was het een belangrijke overwinning: ze konden hun macht uitbreiden in het oostelijke Middellandse Zeegebied en op de Balkan. Constantinopel werd hun hoofdstad.
Gevolgen
Sultan Mehmet II, toen pas 21 jaar oud, maakte Constantinopel tot hoofdstad van zijn rijk. Hij liet de Hagia Sophia, eeuwenlang de grootste kerk van de christelijke wereld, veranderen in een moskee. Het Ottomaanse Rijk groeide uit tot een grote macht, die in 1529 zelfs tot Wenen doordrong.
Veel Griekse geleerden vluchtten naar Italië en namen oude handschriften mee. Daardoor konden Italiaanse humanisten de Griekse klassieken in het origineel lezen. Dat gaf de renaissance een extra stimulans.
Andere perspectieven
Vaak wordt gezegd dat Europeanen na 1453 zeeroutes naar Azië gingen zoeken omdat de landroute geblokkeerd was. Historici vinden dat te simpel: de Portugezen waren al sinds de tijd van Hendrik de Zeevaarder bezig met ontdekkingsreizen langs de kust van Afrika.
Veelvoorkomende misverstanden
“Met de val van Constantinopel begon de renaissance.”
De renaissance was in Italië al eerder begonnen, en er waren al lang contacten met Griekse geleerden. De vluchtelingen van 1453 versnelden de belangstelling voor de Griekse oudheid, maar veroorzaakten haar niet.
“De stad werd ingenomen door verraad.”
Er gaan verhalen over een poortje, de Kerkoporta, dat open zou zijn blijven staan. Historici denken dat het hooguit over het hoofd werd gezien in de chaos. De stad viel vooral door de overmacht van het Ottomaanse leger en zijn kanonnen.
Hoe weten we dit?
Er zijn ooggetuigenverslagen van verdedigers, onder wie een Venetiaanse scheepsarts, en van Ottomaanse schrijvers. Ze spreken elkaar soms tegen, ook omdat Venetianen en Genuezen elkaar de schuld gaven. Van de stadsmuren zijn nog grote delen bewaard, met de sporen van de beschieting.
Wat merk je er nu nog van?
Constantinopel heet nu Istanbul, de grootste stad van Turkije. De Hagia Sophia werd in 1934 een museum en in 2020 weer een moskee. De verovering wordt in Turkije elk jaar op 29 mei herdacht. Voor veel Grieken is het nog altijd een zwarte dag.