Aanloop en oorzaken
Na de val van Antwerpen bleef de grens tussen bezet België en neutraal Nederland lange tijd poreus. Smokkelaars, spionnen, vluchtelingen en jonge Belgen die zich bij het leger aan de IJzer wilden voegen, staken over.
De Duitse bezetter wilde dat stoppen. Vanaf het voorjaar van 1915 werd een hek gebouwd langs bijna de hele grens, van de omgeving van Vaals tot de Scheldemonding.
Wat er gebeurde
De afrastering bestond uit meerdere draden, waarvan er één onder hoogspanning stond, ongeveer 2000 volt. Aan beide kanten stond een gewoon hek om mensen op afstand te houden. Duitse wachtposten patrouilleerden langs de draad.
Toch probeerden mensen erdoor te komen. Ze gebruikten geïsoleerde handschoenen, houten raampjes of tonnen zonder bodem om de draden uit elkaar te houden. Passeurs, die mensen tegen betaling hielpen, werden een gewoon verschijnsel.
Honderden mensen kwamen om, onder wie vluchtelingen, smokkelaars en kinderen. Ook vee en wild stierf aan de draad. Na de wapenstilstand van 1918 werd hij snel afgebroken. De omwonenden haalden vaak zelf de palen en draden weg.
Gevolgen
Het verkeer tussen bezet België en Nederland werd veel moeilijker. Vluchten naar Nederland of naar het Belgische leger aan de IJzer werd levensgevaarlijk, en de smokkel verplaatste zich naar plaatsen waar de draad een bocht maakte of een stuk grond buiten de afrastering viel.
Voor grensdorpen betekende de draad een harde breuk. Families, boeren met land aan de andere kant en kerkgangers konden niet meer zomaar over de grens.
Andere perspectieven
Voor grensbewoners in Limburg, Brabant en Zeeuws-Vlaanderen werd een vertrouwde grens plotseling dodelijk. Families aan weerszijden konden elkaar niet meer bezoeken. Voor Belgische mannen was de draad een obstakel op weg naar hun leger. De Duitse wachters waren vaak oudere landweersoldaten, die zelf ook gevaar liepen. Op enkele plaatsen staan nu reconstructies.
Veelvoorkomende misverstanden
“Nederland heeft de draad aangelegd.”
De Duitse bezetter bouwde de draad, op Belgisch grondgebied, om bezet België af te sluiten. Nederland had er niets over te zeggen, al hielden Nederlandse marechaussees en soldaten aan hun kant wel de grens in de gaten.
Hoe weten we dit?
In Belgische en Nederlandse archieven liggen verslagen van ongelukken en ontsnappingen. Nederlandse kranten berichtten over doden aan de draad, en de marechaussee hield registers bij. Er zijn ook foto’s van de draad en verhalen van grensbewoners die later zijn opgetekend.
Wat merk je er nu nog van?
Op verschillende plekken langs de grens staan reconstructies van de draad, onder meer in het Leenderbos, bij Reusel, Zondereigen en Molenbeersel. In het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem is sinds 2015 een nagebouwde doorgang te zien.