Aanloop en oorzaken
Vanaf 1830 gold in Nederlands-Indië het cultuurstelsel. Javaanse boeren moesten een deel van hun grond en arbeid inzetten voor gewassen als koffie en suiker voor de Nederlandse staat. Dat leverde de schatkist veel geld op, maar bracht ook armoede en soms hongersnood.
Eduard Douwes Dekker was ambtenaar in Indië. In 1856 werd hij assistent-resident in Lebak op West-Java. Hij beschuldigde de plaatselijke regent van machtsmisbruik, maar kreeg geen steun van zijn superieuren en nam ontslag.
Wat er gebeurde
In 1859 schreef hij in Brussel in korte tijd een roman over zijn ervaringen. Hij koos de schrijversnaam Multatuli, Latijn voor ik heb veel gedragen. Schrijver Jacob van Lennep zorgde in 1860 voor de uitgave, maar paste de tekst op een aantal plaatsen aan.
Het boek is opvallend opgebouwd. Het begint bij de saaie Amsterdamse makelaar Batavus Droogstoppel en wisselt dan van verteller. Het verhaal van Saïdjah en Adinda laat de gevolgen van uitbuiting voor gewone Javanen zien.
Max Havelaar maakte veel los en droeg bij aan het debat over het koloniale beleid. Het cultuurstelsel werd daarna stap voor stap afgebouwd. Het boek wordt gezien als een van de belangrijkste werken van de Nederlandse literatuur.
Gevolgen
Het boek zette het koloniale beleid op de politieke agenda. Liberalen gebruikten het om kritiek te leveren op het cultuurstelsel, dat vanaf 1870 stap voor stap werd afgeschaft. Daarna kwamen particuliere ondernemingen in de plaats, wat voor de Javaanse bevolking niet altijd beter was.
Rond 1900 groeide in Nederland het idee van een “ereschuld” aan Indië, wat leidde tot de ethische politiek: meer onderwijs, irrigatie en gezondheidszorg in de kolonie. Ook voor Indonesische nationalisten werd het boek later belangrijk.
Andere perspectieven
Voor veel Nederlandse lezers was het boek een aanklacht tegen misbruik. Critici wijzen erop dat Multatuli niet tegen het kolonialisme zelf was, maar tegen slecht bestuur: hij wilde een eerlijker koloniaal gezag. In Indonesië wordt het boek veel gelezen, en de Indonesische schrijver Pramoedya Ananta Toer noemde het “het boek dat het kolonialisme doodde”.
Veelvoorkomende misverstanden
“Het boek schafte het cultuurstelsel af.”
Het boek maakte veel los, maar het cultuurstelsel werd pas vanaf 1870 afgebouwd, ook om economische redenen en onder druk van liberalen die vrij ondernemerschap wilden.
“Max Havelaar is een waargebeurd verhaal.”
Het boek is gebaseerd op Douwes Dekkers eigen ervaringen in Lebak, maar het is een roman, met verzonnen personages zoals Droogstoppel en Saïdjah en Adinda.
Hoe weten we dit?
Het handschrift van Douwes Dekker en de aangepaste uitgave van Van Lennep zijn bewaard, zodat te zien is wat er veranderd is. Ook de ambtelijke stukken over het conflict in Lebak liggen in archieven. Historici hebben die vergeleken met het boek.
Wat merk je er nu nog van?
Het boek is in meer dan veertig talen verschenen. Het keurmerk voor eerlijke handel, opgericht in 1988, heette naar het boek “Max Havelaar”; sinds 2021 heet het Fairtrade Nederland. In Amsterdam is het Multatuli Museum, in het huis waar hij geboren werd.