Aanloop en oorzaken
Begin 1942 veroverde Japan Nederlands-Indië. Ongeveer 100.000 Europese en Indo-Europese burgers werden in kampen opgesloten. Krijgsgevangenen moesten onder meer werken aan de Birma-spoorweg. Honderdduizenden Indonesiërs werden als dwangarbeider, romusha, ingezet en velen van hen kwamen om.
Japan presenteerde zich als bevrijder van Azië van het westerse kolonialisme. Het gaf Indonesische nationalisten als Soekarno ruimte, maar bestuurde het land hard en voor eigen oorlogsdoelen.
Wat er gebeurde
Na de atoombommen en de Sovjetinval besloot de Japanse leiding tot overgave. Op 15 augustus 1945 hoorde de bevolking op de radio voor het eerst de stem van keizer Hirohito. Hij maakte de capitulatie bekend zonder het woord overgave te gebruiken.
Op 17 augustus riepen Soekarno en Hatta in Jakarta de onafhankelijke Republiek Indonesië uit. Op 2 september werd de capitulatie formeel getekend aan boord van het slagschip USS Missouri in de Baai van Tokio.
Geallieerde troepen kwamen pas weken later in Indonesië aan. In de tussentijd en daarna volgde een gewelddadige periode, de bersiap. De strijd om Indonesië duurde tot 1949.
Gevolgen
Japan werd door de Verenigde Staten bezet en kreeg in 1947 een nieuwe grondwet. Daarin staat dat het land afziet van oorlog. De keizer bleef aan, maar alleen nog als symbool.
In Azië kwamen grote veranderingen op gang: Indonesië, Vietnam en andere koloniën streden voor onafhankelijkheid, en Korea werd verdeeld in een noordelijk en een zuidelijk deel.
Andere perspectieven
In Nederland wordt 15 augustus herdacht als het einde van de oorlog in Azië. Voor Indonesiërs is 17 augustus de belangrijkste datum. Ook elders in Azië leidde het einde van de Japanse macht tot nieuwe strijd: in Vietnam riep Ho Chi Minh op 2 september de onafhankelijkheid uit en Korea werd verdeeld. Voor Japanners kwam een einde aan jaren van oorlog, maar het land was verwoest en werd door de Amerikanen bezet.
Veelvoorkomende misverstanden
“Met de capitulatie kwam er voor de geïnterneerden in Indië een einde aan het gevaar.”
In de maanden na augustus 1945 was het juist erg onveilig. Tijdens de bersiap werden duizenden Indische Nederlanders, Chinezen, Molukkers en Indonesiërs die als pro-Nederlands werden gezien gedood. Veel mensen bleven daarom voorlopig in de kampen, nu ter bescherming.
Hoe weten we dit?
De radiotoespraak van de keizer is bewaard. Er zijn foto’s en filmbeelden van de ondertekening op de USS Missouri. Over de kampen en de bersiap zijn dagboeken, tekeningen en duizenden getuigenissen verzameld, onder meer door het NIOD en het Indisch Herinneringscentrum.
Wat merk je er nu nog van?
Bij het Indië-monument in Den Haag wordt op 15 augustus de Nationale Herdenking gehouden. Voor veel Indische Nederlanders en Molukkers is dat de belangrijkste herdenkingsdag.