Aanloop en oorzaken
Nederlands-Indië was rijk aan olie, rubber en tin, precies de grondstoffen die Japan nodig had. Nederland had zich na Pearl Harbor direct bij de oorlog tegen Japan aangesloten. Het KNIL was echter klein en slecht uitgerust.
Japanse troepen vielen vanaf januari 1942 Borneo, Celebes en Sumatra aan, vaak eerst bij de olievelden. Na de val van Singapore op 15 februari was Java het laatste grote doel.
Wat er gebeurde
Op 27 februari 1942 probeerde een geallieerd eskader onder schout-bij-nacht Karel Doorman een Japanse invasievloot te onderscheppen. In de Slag in de Javazee werden de geallieerde schepen verslagen. De Ruyter en Java zonken; Doorman en meer dan 900 Nederlandse zeelieden kwamen om.
Op 1 maart landden Japanse troepen op Java. Het KNIL kon weinig verzet bieden. Op 8 maart 1942 capituleerden gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer en legercommandant Hein ter Poorten in Kalidjati.
Militairen kwamen in krijgsgevangenkampen terecht. Europese burgers, ca. 100.000 mensen, werden vanaf 1942 geïnterneerd in burgerkampen, waar honger en ziekte heersten.
Gevolgen
Het Nederlandse gezag in Indië was in een paar maanden verdwenen, en het kwam nooit meer echt terug. Twee dagen na de Japanse capitulatie, op 17 augustus 1945, riepen Soekarno en Hatta de onafhankelijke Republiek Indonesië uit. Er volgde een periode van geweld, de bersiap, en een oorlog met Nederland tot 1949.
Na de oorlog kwamen honderdduizenden Indische Nederlanders en Molukkers naar Nederland. Hun ervaringen in de kampen en de bersiap werden in Nederland lang weinig gehoord.
Andere perspectieven
Voor veel Indonesiërs leek de val van het Nederlandse gezag eerst een bevrijding. Nationalisten als Soekarno werkten met Japan samen. Maar de bezetting werd hard: honderdduizenden romoesja’s werden tot dwangarbeid gedwongen en in 1944 en 1945 stierven op Java grote aantallen mensen door hongersnood; schattingen lopen op tot ca. 2,4 miljoen. Indische Nederlanders buiten de kampen leefden in armoede en onzekerheid.
Veelvoorkomende misverstanden
“Voor Nederlanders eindigde de oorlog op 5 mei 1945.”
In Nederlands-Indië duurde de oorlog tot de Japanse capitulatie in augustus 1945. Daarom wordt op 15 augustus in Nederland de Nationale Herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog in Azië gehouden.
Hoe weten we dit?
Er zijn dagboeken en tekeningen uit de kampen, vaak in het geheim gemaakt, verslagen van militairen, en Japanse en Nederlandse archieven. Het NIOD en het Indisch Herinneringscentrum bewaren veel van deze bronnen.
Wat merk je er nu nog van?
Bij het Indië-monument in Den Haag wordt elk jaar op 15 augustus herdacht. Veel Nederlandse families hebben een Indische achtergrond, en verhalen over de kampen en de oorlog worden in de familie doorgegeven.