Aanloop en oorzaken
Nazi-Duitsland en de communistische Sovjet-Unie waren ideologische aartsvijanden. Toch hadden ze in 1939 elkaar nodig. Hitler wilde Polen aanvallen zonder een tweefrontenoorlog te riskeren.
Stalin vertrouwde Groot-Brittannië en Frankrijk niet sinds het Akkoord van München. De onderhandelingen tussen de Sovjet-Unie en het Westen over een bondgenootschap verliepen in de zomer van 1939 traag en zonder resultaat.
Wat er gebeurde
Op 23 augustus 1939 vloog de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Joachim von Ribbentrop naar Moskou. Diezelfde nacht tekende hij met zijn Sovjet-collega Vjatsjeslav Molotov een niet-aanvalsverdrag. De wereld was verbijsterd.
Belangrijker was het geheime aanvullende protocol. Daarin verdeelden de twee landen Oost-Europa: West-Polen voor Duitsland, Oost-Polen, Estland, Letland, Finland en Bessarabië voor de Sovjet-Unie. Later werd Litouwen nog aan de Sovjet-zone toegevoegd.
Op 1 september viel Duitsland Polen aan, op 17 september volgde de Sovjet-Unie. In 1940 annexeerde de Sovjet-Unie de Baltische staten en Bessarabië. Het pact gold tot de Duitse aanval op de Sovjet-Unie in juni 1941.
Gevolgen
Hitler kon Polen aanvallen zonder een oorlog met de Sovjet-Unie te riskeren. Stalin kreeg tijd en grondgebied: Oost-Polen, de Baltische staten en Bessarabië. Hij viel ook Finland aan, dat zich in de Winteroorlog fel verzette.
Na de oorlog hield de Sovjet-Unie de gebieden die ze dankzij het pact had gekregen. De Baltische staten werden pas in 1991 weer onafhankelijk.
Andere perspectieven
Voor Polen en de Baltische volken betekende het pact bezetting, deportaties en massamoord door twee dictaturen tegelijk. Communisten in West-Europa, ook in Nederland, raakten in verwarring omdat ze opeens geen kritiek meer mochten hebben op Duitsland. De Sovjet-Unie ontkende het bestaan van het geheime protocol tot 1989. Datzelfde jaar vormden ca. twee miljoen mensen in de Baltische staten op de verjaardag een menselijke keten.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Sovjet-Unie stond vanaf het begin aan de kant van de geallieerden.”
Van 1939 tot juni 1941 werkten de Sovjet-Unie en nazi-Duitsland samen. Ze verdeelden Polen en dreven handel: de Sovjet-Unie leverde graan en olie aan Duitsland. Pas na de Duitse aanval in 1941 werd ze een bondgenoot van Groot-Brittannië en later de Verenigde Staten.
Hoe weten we dit?
Een kopie van het geheime protocol werd na de oorlog in Duitse archieven gevonden en al in 1948 in het Westen gepubliceerd. De Sovjet-Unie hield vol dat het nep was, tot ze in 1989 toegaf dat het echt bestond. Het Russische origineel werd pas in 1992 openbaar.
Wat merk je er nu nog van?
Op 23 augustus herdenkt de Europese Unie de slachtoffers van totalitaire regimes, zowel van het nazisme als van het communisme. In Rusland wordt het pact nog altijd vaak verdedigd als een noodzakelijke stap.