Aanloop en oorzaken
Hitler zag de verovering van ‘levensruimte’ in het oosten als zijn belangrijkste doel. Het niet-aanvalsverdrag met Stalin was voor hem altijd tijdelijk. Al in december 1940 gaf hij opdracht tot de voorbereiding van een aanval.
De nazi’s planden geen gewone oorlog, maar een vernietigingsoorlog. Communistische functionarissen moesten worden gedood, de Joodse bevolking vermoord en miljoenen Slavische burgers zouden van honger mogen omkomen om het Duitse leger te voeden.
Wat er gebeurde
Op 22 juni 1941 vielen ruim drie miljoen Duitse soldaten, samen met troepen uit Roemenië, Finland en later Hongarije en Italië, de Sovjet-Unie aan. Stalin had waarschuwingen genegeerd. Het Rode Leger werd overrompeld en verloor duizenden vliegtuigen op de grond.
In enkele maanden rukte de Wehrmacht honderden kilometers op. Bij Kiev werden in september ca. 600.000 Sovjet-soldaten gevangengenomen. Achter het front begonnen de Einsatzgruppen met massaal doodschieten van Joden.
In de herfst liep de opmars vast in de modder en daarna in de vrieskou. Begin december stonden Duitse troepen vlak voor Moskou. Op 5 december begon het Rode Leger onder Georgi Zjoekov een tegenoffensief. Een snelle overwinning was uitgesloten.
Gevolgen
Het oostfront werd het belangrijkste front van de oorlog in Europa. Daar vielen de meeste Duitse soldaten. Tegelijk ging de Holocaust een nieuwe fase in: in de bezette gebieden werden Joden massaal doodgeschoten, en het plan groeide om alle Joden van Europa te vermoorden.
Na de oorlog stond het Rode Leger in het hart van Europa. Dat legde de basis voor de verdeling van Europa tijdens de Koude Oorlog.
Andere perspectieven
Voor Sovjet-burgers begon de ‘Grote Vaderlandse Oorlog’. In de hele oorlog kwamen naar schatting ca. 27 miljoen Sovjet-burgers en -soldaten om. Van de ca. 5,7 miljoen Sovjet-krijgsgevangenen stierven er ca. 3 miljoen, vooral door honger. In Oekraïne en de Baltische staten verwelkomden sommigen de Duitsers eerst als bevrijders van Stalin, maar dat sloeg snel om.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Russische winter heeft de Duitsers verslagen.”
De kou speelde mee, maar de Duitse opmars liep al vast door de modder van de herfst, de enorme afstanden, aanvoerproblemen en vooral het verbeten verzet van het Rode Leger. De Duitse plannen waren gebaseerd op een overwinning binnen een paar maanden.
“Alleen de SS pleegde misdaden; het gewone leger vocht eervol.”
Dat beeld van de ‘schone Wehrmacht’ was na de oorlog lang populair. Onderzoek en een grote tentoonstelling in Duitsland in de jaren negentig lieten zien dat ook het gewone leger meedeed aan het doodschieten van Joden en burgers en aan de uithongering van krijgsgevangenen.
Hoe weten we dit?
Er zijn Duitse legerverslagen, rapporten van de Einsatzgruppen, Sovjetdocumenten die na 1991 toegankelijk werden, en duizenden brieven van soldaten aan beide kanten. Ook foto’s die Duitse soldaten zelf maakten, laten de misdaden zien.
Wat merk je er nu nog van?
In Rusland, Oekraïne en Belarus is 22 juni een dag van rouw. Ook ongeveer 20.000 tot 25.000 Nederlanders meldden zich vrijwillig voor de Waffen-SS en vochten vooral aan het oostfront; na de oorlog werden velen van hen bestraft.