Aanloop en oorzaken
Leonardo da Vinci was schilder, uitvinder en onderzoeker. Hij werkte in Italië in de tijd van de renaissance, toen kunstenaars de werkelijkheid steeds nauwkeuriger wilden weergeven.
Het schilderij is waarschijnlijk een portret van Lisa Gherardini, de derde vrouw van Francesco del Giocondo, die de opdracht waarschijnlijk gaf. Daarom heet het schilderij in het Italiaans La Gioconda.
Wat er gebeurde
De Mona Lisa is geschilderd met olieverf op een paneel van populierenhout. Leonardo schilderde met zachte overgangen tussen licht en donker, waardoor de glimlach moeilijk te vatten lijkt. Het is een van de weinige werken waarvan we zeker weten dat Leonardo ze zelf maakte.
Het schilderij hangt in het Louvre in Parijs. Het trekt daar ongeveer 20.000 bezoekers per dag.
Gevolgen
Leonardo leverde het portret nooit af bij de opdrachtgever. Hij hield het bij zich en werkte er waarschijnlijk tot het eind van zijn leven aan. In 1516 nam hij het mee naar Frankrijk, waar hij ging werken voor koning Frans I. Zo kwam het schilderij in de Franse koninklijke verzameling terecht, en na de Franse Revolutie in het Louvre.
De manier van schilderen werd een voorbeeld voor andere kunstenaars. Leonardo werkte met sfumato: hij bracht dunne lagen verf over elkaar aan, zodat de omtrekken wazig worden en er geen harde lijnen zijn. Ook de houding was nieuw: een vrouw die half gedraaid naar de kijker zit, met de handen rustig over elkaar en een landschap op de achtergrond. Veel portretschilders namen dat over.
Andere perspectieven
Over de vrouw zelf weten we weinig. Lisa Gherardini was de vrouw van een Florentijnse zijdehandelaar. Ze is wereldberoemd geworden, maar haar eigen leven is grotendeels onbekend. Lange tijd werden er andere namen genoemd voor wie er op het schilderij staat. De meeste kenners gaan inmiddels uit van Lisa Gherardini, omdat bronnen uit Leonardo’s eigen tijd haar noemen.
Voor het Louvre is het schilderij een zegen en een last tegelijk. Veel bezoekers komen vooral voor de Mona Lisa, en de zaal is vaak overvol. Andere kunstwerken in het museum krijgen daardoor veel minder aandacht.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Mona Lisa was altijd al het beroemdste schilderij ter wereld.”
Het schilderij werd eeuwenlang bewonderd, maar echt wereldberoemd werd het pas in de 19e en 20e eeuw. Vooral de diefstal in 1911 maakte het een begrip. Kranten over de hele wereld schreven erover, en toen het schilderij terugkwam, stroomden de bezoekers toe.
“De Mona Lisa heeft geen wenkbrauwen omdat dat toen mode was.”
Onderzoek met scans liet in 2007 zien dat er oorspronkelijk wel wenkbrauwen en wimpers waren. Ze zijn in de loop der eeuwen verdwenen, misschien bij het schoonmaken of restaureren. Een kopie uit dezelfde tijd, die in het Prado in Madrid hangt, heeft wel wenkbrauwen.
Hoe weten we dit?
Een Florentijnse ambtenaar schreef in oktober 1503 in de kantlijn van een boek dat Leonardo werkte aan een portret van Lisa del Giocondo. Die aantekening bevestigt wat de kunstschilder en schrijver Giorgio Vasari in 1550 over het schilderij vertelde. Onderzoek met röntgenfoto’s en scans laat zien hoe Leonardo laag voor laag werkte en dingen veranderde.
Wat merk je er nu nog van?
De Mona Lisa hangt in het Louvre achter kogelvrij glas. Dat is niet voor niets: in 1956 werd het schilderij met zuur en met een steen beschadigd. In 2022 en 2024 gooiden actievoerders taart en soep tegen het glas. Kunstenaars als Marcel Duchamp en Andy Warhol maakten er hun eigen versies van, en het gezicht is te vinden op mokken, posters en reclames.