Aanloop en oorzaken
Na de snelle opmars door Frankrijk en België in de zomer van 1944 leek de Duitse weerstand gebroken. Veldmaarschalk Montgomery bedacht een plan om via Nederland snel de Rijn over te steken en het Ruhrgebied te bedreigen. Misschien kon de oorlog dan voor Kerstmis voorbij zijn.
Luchtlandingstroepen moesten de bruggen bij Eindhoven, Grave, Nijmegen en Arnhem veroveren (Market). Grondtroepen van het Britse XXX Korps moesten via één weg naar het noorden oprukken (Garden). Waarschuwingen dat er Duitse pantsertroepen bij Arnhem lagen, werden onvoldoende serieus genomen.
Wat er gebeurde
Op 17 september 1944 landden duizenden Amerikaanse, Britse en later Poolse parachutisten en zweefvliegtuigtroepen. De Amerikanen veroverden de meeste bruggen in het zuiden, al werd de brug bij Son opgeblazen. De Nijmeegse Waalbrug viel pas op 20 september, na een riskante oversteek in bootjes.
Bij Arnhem bereikte slechts één Brits bataljon de brug. Het hield de noordkant dagenlang vast tegen een sterke overmacht, maar moest zich overgeven. De rest van de Britse divisie raakte ingesloten in Oosterbeek.
In de nacht van 25 op 26 september werden ruim 2000 overlevenden over de Rijn teruggehaald. Duizenden anderen waren gesneuveld of gevangengenomen.
Gevolgen
Eindhoven, Nijmegen en een deel van Brabant en Limburg waren bevrijd, maar boven de grote rivieren bleef Nederland nog maanden bezet. Arnhem werd geëvacueerd en daarna geplunderd. Door de spoorwegstaking en de Duitse vergelding volgde in het westen de Hongerwinter.
De hoop op een einde van de oorlog voor Kerstmis vervloog. Pas in het voorjaar van 1945 werden de rest van Nederland en Arnhem bevrijd.
Andere perspectieven
Voor de bewoners van Arnhem en Oosterbeek eindigde de korte hoop in evacuatie: de hele stad Arnhem moest leeg. Op verzoek van de regering in Londen begon op 17 september een spoorwegstaking. Als vergelding legde de bezetter het voedseltransport stil, wat bijdroeg aan de Hongerwinter. De Poolse brigade van generaal Sosabowski kreeg na afloop ten onrechte een deel van de schuld. Voor de Duitsers was het een zeldzaam succes in een periode van terugtrekking.
Veelvoorkomende misverstanden
“Market Garden was een volledige mislukking.”
Het hoofddoel, een brug over de Rijn, werd niet gehaald. Maar een groot deel van Zuid-Nederland werd wel bevrijd, en de Waalbrug in Nijmegen bleef in geallieerde handen.
“De Polen waren schuld aan de nederlaag.”
Generaal Sosabowski kreeg na afloop een deel van de schuld, terwijl hij juist voor het plan had gewaarschuwd. In 2006 kreeg zijn Poolse brigade alsnog de Militaire Willems-Orde, en Sosabowski postuum de Bronzen Leeuw.
Hoe weten we dit?
Er zijn legerverslagen, foto’s van Britse legerfotografen, dagboeken van soldaten en Nederlandse burgers, en veel interviews met veteranen. Het boek A Bridge Too Far van Cornelius Ryan uit 1974 en de film uit 1977 bepaalden lang het beeld.
Wat merk je er nu nog van?
De verkeersbrug in Arnhem heet sinds 1977 de John Frostbrug, naar de Britse bataljonscommandant. In Oosterbeek staan het Airborne Museum en de Airborne-begraafplaats. Elk jaar lopen tienduizenden mensen de Airborne Wandeltocht en worden er herdenkingen gehouden.