Aanloop en oorzaken
Na het mislukken van Market Garden bleef het westen van Nederland bezet. In september 1944 begon een spoorwegstaking op verzoek van de regering in Londen. Als straf verbood de bezetter vrijwel al het voedseltransport naar het westen.
Het verbod werd in november deels opgeheven, maar toen was het te laat. De winter was streng en de vaarwegen vroren dicht. Er was ook nauwelijks steenkool voor kachels, gas of elektriciteit.
Wat er gebeurde
De rantsoenen in de steden daalden tot ver onder wat een volwassene nodig heeft, in het voorjaar van 1945 tot ongeveer 400 tot 500 kilocalorieën per dag. Mensen aten tulpenbollen en suikerbieten. Bomen, deuren en houten vloeren gingen de kachel in.
Duizenden stadsbewoners maakten hongertochten naar het platteland om sieraden of linnengoed te ruilen voor voedsel. Kerken en organisaties stuurden kinderen naar boerengezinnen in het noorden en oosten.
Eind april 1945 sprak de bezetter met de geallieerden een bestand af. Tijdens Operatie Manna en Operatie Chowhound wierpen Britse en Amerikaanse bommenwerpers duizenden tonnen voedsel af. Eerder was al hulp uit Zweden binnengekomen.
Gevolgen
Naar schatting kwamen ongeveer 20.000 mensen om door honger, kou en ziekte. Na de bevrijding duurde het nog maanden voordat iedereen weer genoeg te eten had.
Kinderen die tijdens de Hongerwinter in de buik van hun moeder zaten, zijn later uitgebreid onderzocht. Zij bleken op latere leeftijd vaker last te hebben van onder meer overgewicht, suikerziekte en hart- en vaatziekten. Het onderzoek is wereldberoemd geworden en liet zien dat honger voor de geboorte een leven lang sporen kan nalaten.
Andere perspectieven
Ouderen, zieken en armen in de grote steden werden het hardst getroffen. Wie op het platteland woonde, had het vaak beter. De bezetter gebruikte voedsel als drukmiddel. Rijkscommissaris Seyss-Inquart stemde pas in met de voedseldroppingen toen de nederlaag dichtbij was. Onderzoekers volgden later kinderen die in deze periode in de baarmoeder zaten. Zij hadden op latere leeftijd vaker gezondheidsproblemen.
Veelvoorkomende misverstanden
“In de hele Hongerwinter had heel Nederland honger.”
De honger trof vooral de grote steden in het westen, zoals Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Het zuiden was al bevrijd, en in het noorden en oosten was op het platteland meestal nog wel voedsel te krijgen.
Hoe weten we dit?
Er zijn veel dagboeken, brieven en foto’s. Een groep fotografen, De Ondergedoken Camera, legde de honger in Amsterdam in het geheim vast, met onder anderen Cas Oorthuys en Emmy Andriesse. Daarnaast zijn er gegevens van ziekenhuizen, gemeenten en distributiediensten.
Wat merk je er nu nog van?
De Hongerwinter is in veel families nog een begrip, en verhalen over tulpenbollen en hongertochten worden doorverteld. Het onderzoek naar de kinderen uit die tijd loopt nog steeds en wordt overal ter wereld aangehaald.