Aanloop en oorzaken
Polen was sinds 1939 bezet. Het ondergrondse Thuisleger (Armia Krajowa) was trouw aan de Poolse regering in ballingschap in Londen. Toen het Rode Leger in de zomer van 1944 Warschau naderde, wilde het Thuisleger de hoofdstad zelf bevrijden.
Zo hoopte de Poolse leiding te voorkomen dat de Sovjet-Unie een eigen, communistisch bewind zou installeren. Radio Moskou riep de Polen bovendien op tot verzet. Op 1 augustus 1944 om vijf uur ’s middags begon de opstand.
Wat er gebeurde
Tienduizenden opstandelingen, onder wie veel jongeren en vrouwen, veroverden delen van de stad. Ze hadden echter maar voor een klein deel van hen wapens. De Duitsers stuurden SS- en politie-eenheden die met extreem geweld optraden.
In de wijk Wola werden in de eerste dagen van augustus tienduizenden burgers vermoord. Het Rode Leger stond aan de overkant van de Weichsel, maar rukte niet verder op. Stalin stond geallieerde vliegtuigen lange tijd niet toe op Sovjetgebied te landen. Bevoorrading kwam daardoor vooral via lange vluchten vanuit Italië.
Na 63 dagen gaf generaal Tadeusz Bór-Komorowski zich op 2 oktober over. De resterende bevolking werd uit de stad weggevoerd. Daarna bliezen Duitse eenheden het grootste deel van Warschau stelselmatig op.
Gevolgen
Warschau werd voor ongeveer 85 procent verwoest, en naar schatting 150.000 tot 200.000 burgers kwamen om. Het Thuisleger was verslagen, en na de oorlog kon de Sovjet-Unie in Polen een communistisch bewind installeren.
De herbouw van de oude stad werd een nationaal project. In 1980 kwam het historische centrum van Warschau op de Werelderfgoedlijst, als voorbeeld van een bijna volledige reconstructie.
Andere perspectieven
Voor Polen werd de opstand een nationaal trauma en een symbool van moed. Of hij verstandig was, is nog altijd een gevoelige vraag. In de communistische tijd werd de rol van het Thuisleger verzwegen. Over Stalins houding verschillen historici: militaire redenen speelden mee, maar ook het politieke belang van een verzwakt Pools verzet. Onder de piloten die voorraden droppen waren Poolse, Britse en Zuid-Afrikaanse bemanningen.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Opstand van Warschau en de opstand in het getto zijn hetzelfde.”
Het zijn twee verschillende opstanden. In 1943 kwamen de laatste Joden van het getto in opstand. In 1944 kwam het Poolse Thuisleger in de hele stad in opstand. Ook sommige Joodse overlevenden van het getto vochten in 1944 mee.
Hoe weten we dit?
Er zijn veel foto’s en filmbeelden, gemaakt door de opstandelingen zelf, die een eigen persdienst hadden. Daarnaast zijn er dagboeken, radio-uitzendingen van de opstandelingen en Duitse verslagen. In de communistische tijd was het lange tijd moeilijk om er openlijk over te schrijven.
Wat merk je er nu nog van?
Elk jaar op 1 augustus om vijf uur ’s middags klinken in Warschau sirenes en staat de stad een minuut stil: auto’s stoppen, voetgangers blijven staan. In 2004 opende het Museum van de Opstand van Warschau.