Aanloop en oorzaken
Baruch de Spinoza werd in 1632 in Amsterdam geboren in een Portugees-Joodse familie. Zijn ouders waren gevlucht voor vervolging op het Iberisch schiereiland. In de Republiek konden Joden hun geloof relatief vrij beleven.
Spinoza stelde al jong kritische vragen over de godsdienst. In 1656 sprak de Portugees-Joodse gemeente een banvloek over hem uit. Hij verliet Amsterdam en verdiende zijn brood onder meer met het slijpen van lenzen, in Rijnsburg, Voorburg en Den Haag.
Wat er gebeurde
In 1670 verscheen zijn Tractatus theologico-politicus. Om zichzelf te beschermen stond er geen auteur op en een verzonnen drukker in Hamburg. In werkelijkheid werd het boek in Amsterdam uitgegeven door Jan Rieuwertsz.
Spinoza betoogde dat de bijbel als een historisch boek gelezen moest worden. Volgens hem moest de staat vrijheid van denken en spreken toestaan. Kerkelijke en wereldlijke overheden vonden het boek gevaarlijk. In 1674 werd het in Holland verboden.
Spinoza overleed in 1677. Kort daarna verscheen zijn hoofdwerk Ethica, waarin hij God en de natuur als één geheel beschreef. Hij geldt als een van de grondleggers van de Verlichting.
Gevolgen
Spinoza’s ideeën werden in heel Europa gelezen, ondanks de verboden. Hij beïnvloedde filosofen van de Verlichting, zoals de Duitse denkers Lessing en Goethe, en later ook de wetenschapper Albert Einstein, die zei te geloven in de God van Spinoza.
Zijn pleidooi voor vrijheid van denken en meningsuiting werd een van de grondslagen van de moderne democratie. In de Republiek leidde zijn werk tot felle debatten tussen vrijdenkers en de gereformeerde kerk.
Andere perspectieven
Voor de Joodse gemeente in Amsterdam waren Spinoza’s ideeën gevaarlijk, ook omdat ze bang was haar goede positie in de Republiek te verliezen. Voor de gereformeerde kerk was hij een godslasteraar. Voor zijn vrienden was hij een bescheiden, eerlijk denker. Nu wordt hij gezien als een van de belangrijkste filosofen uit de Nederlandse geschiedenis.
Veelvoorkomende misverstanden
“Spinoza was een atheïst.”
Spinoza ontkende dat hij atheïst was. Hij geloofde wel in God, maar niet in een God als persoon die ingrijpt. Voor hem waren God en de natuur hetzelfde, samengevat in de woorden “Deus sive Natura”: God oftewel de natuur.
“De Republiek was in alles tolerant.”
De Republiek was voor die tijd vrij tolerant, maar niet onbegrensd. Spinoza’s boek werd verboden, en zijn vriend Adriaan Koerbagh stierf in 1669 in de gevangenis vanwege zijn vrijzinnige geschriften.
Hoe weten we dit?
Spinoza’s boeken en zijn briefwisseling met geleerden als Henry Oldenburg en Leibniz zijn bewaard. Ook de tekst van de banvloek van 1656 ligt nog in het archief van de Portugees-Israëlietische Gemeente. Na zijn dood gaven vrienden zijn nagelaten werken uit.
Wat merk je er nu nog van?
In Amsterdam staat sinds 2008 een standbeeld van Spinoza bij de Zwanenburgwal. Het Spinozahuis in Rijnsburg, waar hij lenzen sleep, is een klein museum. De Spinozapremie is de hoogste Nederlandse wetenschapsprijs.