Aanloop en oorzaken
In de 19e eeuw hadden meisjes weinig kansen op hoger onderwijs. Universiteiten waren alleen voor jongens. Aletta Jacobs werd in 1854 geboren in Sappemeer als dochter van een arts en wilde net als haar vader dokter worden.
Ze haalde in 1870 het examen voor assistent-apotheker. Daarna schreef ze een brief aan minister-president Thorbecke met de vraag of ze colleges mocht volgen aan de universiteit.
Wat er gebeurde
In 1871 kreeg ze toestemming en begon ze aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ze werd de eerste vrouw die aan een Nederlandse universiteit een studie volledig afrondde. In 1878 werd ze de eerste vrouwelijke arts van Nederland en in 1879 promoveerde ze.
In Amsterdam hield ze gratis spreekuren voor arme vrouwen en kinderen. Ze gaf voorlichting over hygiëne en anticonceptie, wat toen zeer omstreden was. In 1883 probeerde ze zich als kiezer te laten inschrijven, maar dat werd geweigerd.
Van 1903 tot 1919 was ze voorzitter van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht. Ze reisde de wereld rond voor de vrouwenbeweging en de vrede. Ze maakte in 1919 mee dat vrouwen kiesrecht kregen en stierf in 1929.
Gevolgen
Na Aletta Jacobs gingen steeds meer vrouwen studeren. Rond 1900 waren vrouwelijke artsen, juristen en leraren nog uitzonderingen, maar het werd steeds gewoner. Haar voorlichting over anticonceptie, onder meer met het pessarium, gaf vrouwen meer controle over het aantal kinderen dat ze kregen.
In 1915, midden in de Eerste Wereldoorlog, organiseerde ze in Den Haag een internationaal vrouwencongres voor vrede, met meer dan 1200 vrouwen uit twaalf landen. Daarna reisde ze naar de Verenigde Staten om haar voorstellen voor vrede aan president Wilson voor te leggen.
Andere perspectieven
Voor veel tijdgenoten was Aletta Jacobs een schandaal: een vrouw die studeerde, over voorbehoedmiddelen sprak en kiesrecht eiste. Kerken en artsen waren fel tegen haar anticonceptievoorlichting. Binnen de vrouwenbeweging zelf was er ook verschil van mening, bijvoorbeeld tussen vrouwen die vooral stemrecht wilden en vrouwen die meer nadruk legden op werk, onderwijs of het gezin.
Veelvoorkomende misverstanden
“Aletta Jacobs was de eerste vrouw die ooit aan een Nederlandse universiteit studeerde.”
Al in de 17e eeuw volgde Anna Maria van Schurman colleges in Utrecht, verborgen achter een scherm. Aletta Jacobs was wel de eerste vrouw die een universitaire studie volledig afrondde en arts werd.
“Aletta Jacobs streed alleen voor het vrouwenkiesrecht.”
Ze zette zich in voor veel meer: gezondheidszorg voor arme vrouwen, anticonceptie, betere arbeidsomstandigheden voor winkelmeisjes en vrede tussen landen.
Hoe weten we dit?
Aletta Jacobs schreef haar herinneringen op en voerde een uitgebreide correspondentie, die bewaard is gebleven. Haar brief aan Thorbecke is een beroemde bron. Atria, het kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis in Amsterdam, beheert veel archieven van de vrouwenbeweging.
Wat merk je er nu nog van?
In veel steden zijn scholen, straten en zorginstellingen naar haar genoemd. Meer dan de helft van de studenten aan Nederlandse universiteiten is nu vrouw, en de meeste nieuwe artsen zijn vrouw.