Aanloop en oorzaken
In de 4e eeuw werd het christendom de belangrijkste godsdienst van het Romeinse Rijk. In grotere plaatsen kwamen bisschoppen. In deze streek lag de bisschopszetel in Tongeren, de hoofdplaats van het gebied.
Servatius was bisschop van Tongeren. Hij is bekend uit verslagen van kerkvergaderingen in het midden van de 4e eeuw, waaraan hij deelnam. Over zijn leven verder weten we weinig zeker. Veel verhalen over hem zijn pas eeuwen later opgeschreven en hebben het karakter van legendes.
Wat er gebeurde
Volgens de overlevering verplaatste Servatius zijn zetel naar Maastricht, dat een versterkte plaats aan de Maas was. Hij zou daar in 384 zijn overleden en buiten de stad zijn begraven, langs de Romeinse weg.
Zijn graf trok al snel pelgrims. De geschiedschrijver Gregorius van Tours vertelde in de 6e eeuw over een kerk boven het graf. Daardoor bleef Maastricht in een woelige tijd een belangrijke plaats. Rond het graf verscheen later de Sint-Servaasbasiliek.
Servaas werd de schutspatroon van Maastricht. Zijn relieken worden bewaard in een rijk versierd reliekschrijn, de Noodkist. Tijdens de Heiligdomsvaart, die eens in de zeven jaar plaatsvindt, worden ze door de stad gedragen. Die traditie gaat terug tot de middeleeuwen en trekt nog steeds veel bezoekers.
Gevolgen
Het graf van Servaas maakte Maastricht tot een bedevaartplaats, ook toen het Romeinse gezag verdween. Daardoor bleef de stad belangrijk. De bisschoppen hadden er hun zetel tot in het begin van de 8e eeuw; daarna verhuisde die naar Luik.
In de middeleeuwen groeiden de verhalen over Servaas uit tot een lange legende vol wonderen. In de 11e eeuw schreef een Franse priester dat Servaas uit Armenië kwam en zelfs familie was van Jezus. Die verhalen hielpen om pelgrims en geld naar Maastricht te trekken.
Andere perspectieven
Servaas leefde in een tijd van strijd binnen de kerk. Hij koos de kant van de bisschoppen die het arianisme bestreden, een stroming die vond dat Jezus niet gelijk was aan God. Die strijd werd uiteindelijk gewonnen door zijn kant. Zo was een bisschop uit deze streek betrokken bij discussies die de hele christelijke wereld raakten.
Veelvoorkomende misverstanden
“Servaas was bisschop van Maastricht.”
In de bronnen uit zijn eigen tijd heet hij bisschop van de Tungri, het volk rond Tongeren. Dat hij de zetel naar Maastricht verplaatste, is een overlevering die nauwelijks met bronnen te onderbouwen is.
“Over Servaas weten we veel.”
Over het leven van Servaas is weinig met zekerheid bekend. Hij wordt genoemd bij twee kerkvergaderingen, in 343 en 359. De meeste verhalen zijn eeuwen later opgeschreven en zitten vol wonderen.
Hoe weten we dit?
De vroegste vermeldingen staan in verslagen van de concilies van Serdica (343) en Rimini (359). Gregorius van Tours schreef in de 6e eeuw over Servaas, maar zijn verhaal is een mengeling van feiten en legende. Opgravingen laten zien dat de Servaaskerk op een Romeins grafveld staat, langs de oude weg naar Tongeren.
Wat merk je er nu nog van?
Servaas is een van de ijsheiligen: zijn feestdag is 13 mei, rond de tijd dat er volgens de volksweerkunde nog nachtvorst kan zijn. In de schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek liggen de Noodkist en een zilveren sleutel die volgens de legende van Petrus zelf kwam. De Heiligdomsvaart wordt nog elke zeven jaar gehouden, de laatste in 2025.