Aanloop en oorzaken
Sint-Servaas was in de 4e eeuw bisschop van Tongeren. Volgens de overlevering stierf hij in 384 in Maastricht en werd hij begraven langs de Romeinse weg bij de Maasbrug. Boven zijn graf kwam een kapel die een bedevaartsoord werd.
Maastricht lag aan de Maas en op de weg naar Keulen. Daardoor kwamen er veel pelgrims, en de stad werd een belangrijk kerkelijk centrum. De houten en kleinere stenen kerken werden steeds te klein.
Wat er gebeurde
Rond het jaar 1000 begon de bouw van een grote romaanse kerk. In de 11e en 12e eeuw werd die steeds verder uitgebreid, met onder meer een machtig westwerk. De kerk was een kapittelkerk en had nauwe banden met de Duitse keizers.
In de schatkamer liggen belangrijke stukken, zoals de Noodkist, een groot reliekschrijn uit de 12e eeuw. Eens in de zeven jaar trokken pelgrims naar Maastricht voor de Heiligdomsvaart, waarbij de relieken werden getoond.
In latere eeuwen kwamen er gotische delen bij. In 1985 kreeg de kerk de titel basiliek. Ze geldt als een van de oudste en belangrijkste kerken van Nederland. Naast de basiliek staat de gotische Sint-Janskerk.
Gevolgen
Op 12 augustus 1039 werd de nieuwe kerk in aanwezigheid van keizer Hendrik III door twaalf bisschoppen ingewijd. Het kapittel van Sint-Servaas was rijk en machtig. Zijn proost, de leider van de kanunniken, was vaak ook een belangrijke raadsman van de keizer.
Aan het eind van de 12e eeuw kwam aan de zuidkant het Bergportaal, waarschijnlijk het allereerste voorbeeld van gotiek in de Nederlanden. In de 15e eeuw trokken de heiligdomsvaarten van Maastricht, Aken en Kornelimünster samen meer dan honderdduizend pelgrims uit heel Europa.
Andere perspectieven
Voor de stad betekenden de pelgrims inkomsten. Ze moesten eten, slapen en kochten souvenirs, zoals pelgrimsinsignes. Voor de kerk waren de relieken van Servaas een bron van gezag en geld. Geloof, handel en macht waren in de middeleeuwen nauw met elkaar verbonden.
Veelvoorkomende misverstanden
“Karel de Grote liet de kerk bouwen.”
In de 19e eeuw dacht men dat het westwerk in opdracht van Karel de Grote was gebouwd, en in 1845 werd er zelfs een standbeeld van hem geplaatst. Maar de romaanse kerk is pas rond het jaar 1000 begonnen, ruim anderhalve eeuw na zijn dood.
“De kerk is in één keer gebouwd.”
De huidige basiliek is waarschijnlijk de vierde kerk op deze plek, en er is eeuwenlang aan verbouwd. Onder de vloer vonden archeologen resten van een klein stenen gebouw, misschien de grafkapel van Servaas, en van een kerk uit de 6e eeuw.
Hoe weten we dit?
Bij opgravingen in de jaren 1980 vonden archeologen onder de kerk resten van de vroegere kerken, en een loden grafkruis van proost Humbertus. Daarop staat in Latijn wat hij aan de kerk liet bouwen. Ook oorkonden van de keizers en de rekeningen van het kapittel vertellen veel over de geschiedenis van het gebouw.
Wat merk je er nu nog van?
De basiliek wordt beschouwd als de oudste nog bestaande kerk van Nederland. De kerk, de kloostergangen en de schatkamer met de Noodkist zijn te bezoeken. De heiligdomsvaart wordt nog altijd elke zeven jaar gehouden; de laatste was in juni 2025, de volgende staat gepland voor 2032. Tussen 1870 en 1890 werd de kerk grondig gerestaureerd door de bekende architect Pierre Cuypers.