Aanloop en oorzaken
Al sinds Romeinse tijd stak een weg bij Maastricht de Maas over. Zo’n brug was belangrijk voor handel en pelgrims. Maastricht lag op de route tussen Keulen en Brabant.
In de middeleeuwen stond er een houten brug. Volgens de overlevering stortte die in 1275 in tijdens een processie, waarbij veel mensen in de rivier verdronken.
Wat er gebeurde
Kort daarna begon de bouw van een stenen brug. Tussen ongeveer 1280 en 1298 werd die gebouwd van natuursteen. De brug verbond het centrum van Maastricht met de wijk Wyck op de oostoever.
De brug werd vernoemd naar Sint-Servaas, de beschermheilige van de stad. Met haar lengte van ongeveer 160 meter was ze voor die tijd een groot bouwwerk. Brugtol leverde de stad inkomsten op. Wie de brug overstak, moest betalen.
In de loop van de eeuwen werd de brug meerdere keren beschadigd en hersteld, onder meer in de Tweede Wereldoorlog. Delen werden aangepast voor de scheepvaart. Ze is de oudste brug van Nederland die nog in gebruik is. Fietsers en voetgangers steken er dagelijks de Maas over.
Gevolgen
Wie de brug bezat, verdiende aan de tol. Het kapittel van Sint-Servaas, eigenaar van de brug, mocht volgens een bepaling uit 1274 niet meer aan onderhoud uitgeven dan er aan tol binnenkwam. Een voetganger, een koe of een varken betaalde in 1714 hetzelfde bedrag.
De brug was ook een deel van de vesting. Aan beide kanten stond een stadspoort, en aan de kant van Wyck lag een houten stuk dat bij een aanval snel kon worden weggehaald. Later kreeg een boog zelfs ruimtes voor buskruit, zodat hij in nood kon worden opgeblazen.
Andere perspectieven
De bouw werd mede betaald met een aflaat: in 1284 gaven negentien bisschoppen in het Italiaanse Orvieto toestemming om gelovigen die bijdroegen, kwijtschelding van straf voor hun zonden te beloven. Zo hielp het geloof om een groot bouwwerk te betalen, twee eeuwen voordat Luther zich tegen de aflaathandel keerde.
Veelvoorkomende misverstanden
“De brug is nog helemaal zoals in de middeleeuwen.”
De brug is vaak hersteld en veranderd. Tussen 1932 en 1934 werden aan de kant van Wyck twee bogen opgeblazen en vervangen door een stalen deel dat omhoog kan voor de scheepvaart. In 1940 en 1944 werd de brug opnieuw beschadigd.
“De brug heette altijd Sint-Servaasbrug.”
Eeuwenlang heette ze gewoon “de brug” of Maasbrug. De naam Sint-Servaasbrug kreeg ze pas in 1932. In het Maastrichts heet ze nog altijd de “aw brögk”, de oude brug.
Hoe weten we dit?
De oorkonden over de bouw en de tol zijn bewaard in de archieven van het kapittel van Sint-Servaas. De oudste betrouwbare afbeelding van de brug staat op een stadsplattegrond van rond 1570. Iets ten zuiden van de huidige brug lag in de Romeinse tijd al een brug over de Maas.
Wat merk je er nu nog van?
Sinds 2000 is de brug alleen voor fietsers en voetgangers. Het stalen deel aan de kant van Wyck kan omhoog, terwijl voetgangers er gewoon overheen kunnen blijven lopen. De brug is een rijksmonument en een van de bekendste beelden van Maastricht.