Aanloop en oorzaken
Rond 1000 was het rivierengebied een drukke handelsroute. Kooplieden uit Tiel voeren via de Maas en de Merwede naar Engeland. Zij stonden onder bescherming van de Duitse keizer en de bisschop van Utrecht. Tol heffen was een recht van de koning.
Graaf Dirk III wilde zijn gebied uitbreiden naar het oosten. Hij bouwde een versterking bij Vlaardingen en begon tol te heffen op de schepen. De kooplieden en de bisschop klaagden bij keizer Hendrik II.
Vlaardingen was toen nog heel klein. Archeologen vonden er de resten van niet meer dan zeventien houten huizen. De burcht van Dirk was waarschijnlijk een ronde aarden wal met houten palissaden, op de plek waar nu de Markt ligt, omringd door moeras en sloten.
Wat er gebeurde
De keizer stuurde een leger onder hertog Godfried van Neder-Lotharingen. Op 29 juli 1018 viel dat leger de stelling van Dirk aan. De keizerlijke troepen raakten verstrikt in het drassige land tussen de kreken.
De Friese en Hollandse mannen van Dirk kenden het terrein en wonnen. Volgens de kroniekschrijver Alpertus van Metz sneuvelden veel keizerlijke soldaten en werd de hertog gevangengenomen.
Dirk mocht daarna de tol houden. De slag liet zien dat de keizer weinig greep had op het moerassige westen. De graven van Holland werden er machtiger door. Het rivierengebied rond Dordrecht kwam zo steeds meer onder hun invloed.
Gevolgen
De graven van Holland voerden hun tol verder op en bouwden hun macht uit langs de grote rivieren. Bij de tolplaats aan de Merwede groeide later Dordrecht, de oudste stad van Holland. In 1047 probeerde keizer Hendrik III het opnieuw, met een nieuwe veldtocht tegen Vlaardingen.
De slag laat zien hoe belangrijk tol was in deze tijd. Wie de rivieren beheerste, verdiende aan elke voorbijvarende koopman. Dat maakte de strijd om het rivierengebied tussen de graven en de bisschop van Utrecht zo fel.
Andere perspectieven
Voor de kooplieden uit Tiel was Dirk geen held, maar een rover die tol hief zonder dat de keizer dat had toegestaan. Zij klaagden bij de keizer en de bisschop. Het is ook vooral hun kant van het verhaal die we kennen, via een monnik uit Metz.
Veelvoorkomende misverstanden
“Het was een grote veldslag.”
Volgens een schatting bestond het keizerlijke leger uit zo’n duizend man, die met ongeveer vijfentwintig schepen kwamen. Het was dus een vrij kleine strijd, al waren de gevolgen groot.
“De Hollanders wonnen door hun kracht.”
Ze wonnen vooral door het terrein en door paniek. Vanuit een hinderlaag vielen ze de voorhoede aan. In de achterhoede werd geroepen dat hertog Godfried op de vlucht was geslagen. Daarop vluchtte het leger in wanorde terug naar de schepen.
Hoe weten we dit?
De belangrijkste bron is het verslag van Alpertus van Metz, een monnik die kort na de gebeurtenissen schreef. Hij stond niet aan de kant van Dirk. Archeologisch onderzoek in Vlaardingen laat zien hoe de nederzetting en de burcht eruit zagen.
Wat merk je er nu nog van?
Op de plek van de oude burcht ligt nu de Markt van Vlaardingen, bij de Grote Kerk. In 2018 werd in Vlaardingen herdacht dat de slag duizend jaar geleden plaatsvond. De Oude Haven volgt nog de loop van het riviertje de Vlaarding, waar de stad haar naam aan dankt.