Aanloop en oorzaken
In de zomer van 1942 begon Duitsland een offensief naar het zuiden van de Sovjet-Unie. Het doel waren de olievelden in de Kaukasus. Stalingrad aan de Wolga was een belangrijke industriestad en verkeersknooppunt, en droeg bovendien de naam van Stalin.
Op 23 augustus 1942 bombardeerde de Luftwaffe de stad zwaar. Daarbij kwamen duizenden burgers om. Het Zesde Leger onder Friedrich Paulus trok daarna de verwoeste stad binnen.
Wat er gebeurde
Wekenlang werd er gevochten om elke straat, fabriek en kelder. Het Sovjet 62e Leger onder Vasili Tsjoejkov hield een smalle strook langs de Wolga vast. Versterkingen werden ’s nachts over de rivier aangevoerd.
Op 19 november 1942 begon het Rode Leger Operatie Uranus. De aanvallen braken door de Roemeense legers op de flanken. Binnen enkele dagen zaten ongeveer 250.000 tot 300.000 soldaten van de As ingesloten. Hitler verbood uitbreken en een ontzettingspoging mislukte.
In de kou en met te weinig voedsel verzwakten de ingesloten troepen snel. Paulus gaf zich op 31 januari 1943 over; op 2 februari stopten de laatste eenheden. Ongeveer 91.000 mannen gingen in krijgsgevangenschap. Slechts ca. 5000 van hen keerden terug.
Gevolgen
Na Stalingrad lag het initiatief aan het oostfront bij het Rode Leger. In Duitsland groeide de twijfel. Propagandaminister Goebbels hield in februari 1943 in Berlijn een beroemde toespraak waarin hij de zaal vroeg: “Willen jullie de totale oorlog?” De menigte schreeuwde ja.
Ook Duitslands bondgenoten, zoals Roemenië, Hongarije en Italië, verloren bij Stalingrad grote legers. Hun twijfel aan de oorlog groeide.
Andere perspectieven
Voor de Sovjet-Unie werd Stalingrad een symbool van verzet, maar de prijs was enorm. Het Rode Leger behandelde ook eigen soldaten hard: deserteurs werden vaak doodgeschoten. Tienduizenden burgers konden niet vluchten en overleefden in kelders. In het Zesde Leger vochten naast Duitsers ook Roemenen, Italianen, Hongaren, Kroaten en Sovjetburgers die als hulptroepen dienden. In Duitsland kon de propaganda de nederlaag niet verbergen en sloeg de stemming om.
Veelvoorkomende misverstanden
“Het Rode Leger won alleen door enorme aantallen soldaten.”
Het Rode Leger had veel soldaten en leed zware verliezen, maar de omsingeling van het Zesde Leger was een goed voorbereide operatie. Die richtte zich op de zwakke Roemeense legers op de flanken, en werd in het geheim voorbereid.
Hoe weten we dit?
Er zijn brieven van Duitse soldaten uit de omsingeling, Sovjetverslagen, foto’s en filmbeelden. Veel Duitse verslagen over Stalingrad werden na de oorlog door oud-officieren geschreven, en gaven vaak alle schuld aan Hitler. Sinds de jaren negentig zijn ook Russische archieven beter toegankelijk.
Wat merk je er nu nog van?
De stad heet sinds 1961 Wolgograd. Op de heuvel Mamajev Koergan staat het enorme beeld Moederland roept, 85 meter hoog. In Duitsland is ‘Stalingrad’ in veel families een begrip gebleven, voor een vader of grootvader die nooit terugkwam.