Aanloop en oorzaken
Protestanten vonden dat gelovigen de bijbel zelf moesten kunnen lezen. In de Nederlanden circuleerden wel vertalingen, maar die waren vaak gebaseerd op andere vertalingen, zoals de Duitse van Luther, en niet op de oorspronkelijke teksten.
De Synode van Dordrecht besloot in 1618 tot een nieuwe vertaling rechtstreeks uit het Hebreeuws en Grieks. De Staten-Generaal namen de kosten op zich. Daarom heet deze vertaling de Statenbijbel.
Wat er gebeurde
De vertalers werkten vanaf 1626 in Leiden. Johannes Bogerman, de voorzitter van de synode, werkte mee aan het Oude Testament. De vertaling moest nauwkeurig zijn en begrijpelijk voor mensen uit alle gewesten. Revisoren uit verschillende gewesten controleerden het werk.
In 1637 verscheen de Statenbijbel. Hij werd lange tijd in vrijwel elk protestants gezin en in elke protestantse kerk gebruikt. Bij sommige orthodox-protestantse gemeenten is dat nog steeds zo.
De vertalers kozen bewust taal die in het hele land begrepen werd. Daarom is lang gezegd dat de Statenbijbel de basis legde voor het Standaardnederlands; taalhistorici zien dat nu genuanceerder. Veel uitdrukkingen komen eruit voort, zoals zijn handen in onschuld wassen.
Gevolgen
De Statenbijbel werd de belangrijkste bijbel voor protestanten in de Nederlanden en daarbuiten, ook in de koloniën. Hij werd honderden keren herdrukt. Generaties lang lazen protestantse gezinnen er dagelijks uit voor, aan tafel en in de kerk.
Daarnaast gaf hij gelovigen de mogelijkheid om zelf de bijbel te lezen in hun eigen taal. Dat stimuleerde ook het leren lezen.
Andere perspectieven
Voor protestanten was de Statenbijbel het woord van God in hun eigen taal. Katholieken gebruikten hem niet en hadden hun eigen vertalingen. De Statenbijbel was dus niet een bijbel voor het hele land, maar vooral voor de gereformeerde kerk.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Statenbijbel legde de basis voor het Standaardnederlands.”
Dat is lang gezegd, vooral in de 19e eeuw. Taalhistorici nuanceren dat nu: de standaardtaal ontstond door veel factoren, zoals de taal van schrijvers, drukkers en de bestuurstaal. De Statenbijbel is daar één invloed van.
“Iedereen in de Republiek las de Statenbijbel.”
Hij was vooral voor de gereformeerden. Katholieken, die een groot deel van de bevolking vormden, lazen andere vertalingen, en lang niet iedereen kon lezen.
Hoe weten we dit?
De verslagen van de Synode van Dordrecht, de werkaantekeningen van de vertalers en de eerste drukken uit 1637 zijn bewaard. Taalhistorici vergelijken de taal van de Statenbijbel met andere teksten uit die tijd om te zien hoe invloedrijk hij werkelijk was.
Wat merk je er nu nog van?
In sommige orthodox-protestantse kerken wordt de Statenvertaling nog gebruikt, soms in de Herziene Statenvertaling uit 2010 met modernere spelling en woorden. Uitdrukkingen als “zijn handen in onschuld wassen” en “een lust voor het oog” kennen veel mensen nog, ook zonder dat ze weten waar ze vandaan komen.