Aanloop en oorzaken
Na de oprichting van de WIC in 1621 raakte de Republiek betrokken bij de trans-Atlantische slavenhandel. In 1637 veroverde de WIC het fort Elmina aan de kust van het huidige Ghana. Vandaar en vanaf andere posten werden Afrikanen verscheept.
In Amerika groeide de vraag naar arbeidskrachten op suiker-, koffie- en katoenplantages. Nederland kreeg kolonies als Curaçao en in 1667 Suriname. Ook de VOC hield in Azië en Zuid-Afrika mensen in slavernij.
Wat er gebeurde
Nederlandse handelaren vervoerden naar schatting zo’n 600.000 Afrikanen naar Amerika. Velen stierven al tijdens de overtocht. Op de plantages werkten slaafgemaakten onder dwang, met zware straffen bij verzet.
Er was steeds verzet. In Suriname vluchtten mensen het oerwoud in en vormden marrongemeenschappen. Op Curaçao leidde Tula in 1795 een grote opstand, die hard werd neergeslagen.
Op 1 juli 1863 schafte Nederland de slavernij af in Suriname en op de Antillen. Plantage-eigenaren kregen een vergoeding, de slaafgemaakten niets. In Suriname moesten zij nog tien jaar onder staatstoezicht verplicht doorwerken. Op 1 juli wordt Keti Koti gevierd. In 2022 bood de regering excuses aan.
Gevolgen
De slavenhandel en de plantages leverden kooplieden, plantage-eigenaren en steden als Amsterdam, Middelburg en Vlissingen veel geld op. Een deel van de rijkdom van de Gouden Eeuw komt hier vandaan, al verschillen historici van mening over hoe groot dat deel was.
Voor de Afrikaanse samenlevingen betekende de slavenhandel het verlies van miljoenen mensen, vooral jonge mannen en vrouwen. In Suriname en op de Antillen ontstonden samenlevingen waarin huidskleur bepaalde wat je rechten waren, met gevolgen die tot vandaag doorwerken.
Andere perspectieven
Lange tijd werd het slavernijverleden in Nederland nauwelijks verteld, of werd het afgedaan als iets van verre koloniën. Nazaten van tot slaaf gemaakten hebben ervoor gezorgd dat het nu een vast deel van de geschiedenis is. Zij benadrukken ook het verzet en de veerkracht van hun voorouders, niet alleen hun lijden.
Veelvoorkomende misverstanden
“Nederland speelde maar een kleine rol in de slavenhandel.”
Nederlandse handelaren vervoerden naar schatting zo’n 600.000 Afrikanen naar Amerika, ongeveer vijf procent van de totale trans-Atlantische slavenhandel. Daarmee hoorde de Republiek bij de grote slavenhandelende landen. Daarnaast hield de VOC in Azië nog veel meer mensen in slavernij.
“Slavernij bestond alleen ver weg, niet in Nederland zelf.”
Op de plantages en in de koloniën was het het grootst, maar ook in de Republiek woonden soms tot slaaf gemaakten, meegebracht door hun eigenaren. En het geld en de producten, zoals suiker en koffie, kwamen in Nederland terecht.
Hoe weten we dit?
Er zijn scheepsjournaals van slavenschepen, zoals die van de Middelburgsche Commercie Compagnie, plantage-archieven en de boekhouding van de WIC. Daarin staan tot slaaf gemaakten vaak alleen als koopwaar vermeld. Hun eigen ervaringen komen naar voren in rechtszaken, verhalen van marrons en mondelinge overlevering.
Wat merk je er nu nog van?
Op 1 juli is Keti Koti, met een nationale herdenking bij het Nationaal Monument Slavernijverleden in het Oosterpark in Amsterdam. In 2022 bood de regering excuses aan, in 2023 ook de koning. Veel steden en musea onderzoeken hun eigen slavernijverleden.