Aanloop en oorzaken
Ook in het neutrale Nederland had de oorlog voor onrust gezorgd. Er waren voedseltekorten, stakingen en oproeren. Eind oktober 1918 kwamen soldaten in het legerkamp Harskamp in opstand tegen hun omstandigheden en de lange mobilisatie.
Begin november breidde de revolutie zich in Duitsland razendsnel uit. Pieter Jelles Troelstra, leider van de sociaaldemocratische SDAP, dacht dat ook in Nederland het moment was gekomen dat de arbeidersklasse de macht kon overnemen.
Wat er gebeurde
Op 11 november sprak Troelstra in Rotterdam over een machtsovername. Op 12 november verklaarde hij in de Tweede Kamer dat de arbeiders de macht zouden grijpen als de regering niet aftrad.
Zijn partij en de vakbonden steunden hem nauwelijks. De regering zette betrouwbare troepen in en vrijwillige burgerwachten meldden zich. De opstand kwam er niet.
Op 18 november 1918 kwamen tienduizenden mensen naar het Malieveld in Den Haag om trouw aan koningin Wilhelmina te betuigen. Troelstra gaf toe dat hij zich had vergist.
Gevolgen
De SDAP raakte politiek geïsoleerd. Andere partijen wilden lange tijd niet met de sociaaldemocraten regeren, en pas in 1939 kregen zij voor het eerst ministers.
Tegelijk voerde de regering belangrijke hervormingen door, mede om onrust te voorkomen. In 1919 kwamen de Arbeidswet met de achturige werkdag en het actief kiesrecht voor vrouwen. Het koningshuis kwam juist sterker uit de crisis.
Andere perspectieven
Voor confessionele en liberale partijen bevestigde de gebeurtenis dat de meeste Nederlanders achter koningin en regering stonden. Voor Troelstra en zijn partij was het een politieke nederlaag. Toch voerde de regering in de jaren erna sociale hervormingen door, zoals een kortere werkdag, mede om onrust te voorkomen. In 1919 kregen ook vrouwen actief kiesrecht. De angst voor revolutie bleef de politiek nog lang kleuren. De term Troelstra’s vergissing werd een begrip voor een verkeerde inschatting van de stemming in het land.
Veelvoorkomende misverstanden
“In november 1918 stond Nederland op het randje van een revolutie.”
Troelstra rekende erop dat arbeiders en soldaten in beweging zouden komen, zoals in Duitsland. Maar zijn eigen partij en de vakbonden steunden hem nauwelijks, en de regering had de situatie snel in handen. Van een echte machtsovername was geen sprake.
Hoe weten we dit?
De toespraken van Troelstra staan in de Handelingen van de Tweede Kamer. Er zijn krantenberichten, foto’s van de aanhankelijkheidsbetuiging op het Malieveld en herinneringen van betrokkenen, onder wie Troelstra zelf.
Wat merk je er nu nog van?
De uitdrukking ‘de vergissing van Troelstra’ wordt nog gebruikt voor iemand die een situatie volkomen verkeerd inschat. Het Malieveld is tot vandaag de plek voor grote demonstraties in Den Haag.