Aanloop en oorzaken
Binnen het Duitse leger en onder diplomaten en ambtenaren bestonden al jaren kleine kringen die Hitler wilden afzetten. Sommigen waren tegen het regime uit morele of religieuze overtuiging, anderen vooral omdat ze de oorlog verloren zagen gaan. Eerdere pogingen waren mislukt.
Kolonel Claus Schenk Graf von Stauffenberg was in Noord-Afrika zwaar gewond geraakt. Als stafofficier had hij toegang tot besprekingen met Hitler. De samenzweerders wilden na de moord met het noodplan Walküre de macht in Berlijn overnemen.
Wat er gebeurde
Op 20 juli 1944 bracht Stauffenberg een bom in een aktetas mee naar de Wolfsschanze in Oost-Pruisen. Hij zette de tas onder de vergadertafel en verliet de ruimte. Iemand schoof de tas waarschijnlijk opzij. Bij de ontploffing kwamen vier mensen om, maar Hitler raakte slechts licht gewond.
Stauffenberg vloog terug naar Berlijn, in de veronderstelling dat Hitler dood was. Omdat het bericht onzeker was, kwam Walküre traag en halfslachtig op gang. Toen bleek dat Hitler leefde, stortte de opstand in.
Diezelfde nacht werden Stauffenberg en enkele anderen in Berlijn gefusilleerd. In de maanden daarna arresteerde de Gestapo ongeveer 7000 mensen. Rond de 200 van hen werden na processen voor het Volksgerichtshof terechtgesteld.
Gevolgen
Het regime werd daarna nog harder. Ook Rommel werd verdacht en moest in oktober 1944 zelfmoord plegen. In het laatste oorlogsjaar, na de mislukte aanslag, vielen meer Duitse soldaten dan in alle jaren daarvoor.
Na de oorlog werd 20 juli in West-Duitsland een belangrijke herdenkingsdag. Het liet zien dat er ook Duitsers waren die zich tegen Hitler keerden.
Andere perspectieven
Na de oorlog was het beeld van de samenzweerders lang omstreden. Veel Duitsers zagen hen eerst als verraders. Later werden ze geëerd als verzetsstrijders. Historici wijzen erop dat sommigen eerder hadden meegewerkt aan het regime en de oorlog. Voor geallieerde soldaten en voor de slachtoffers in de kampen veranderde de mislukte aanslag niets: de oorlog en de moordpartijen gingen nog bijna een jaar door.
Veelvoorkomende misverstanden
“De samenzweerders wilden een democratie zoals die van nu.”
De meeste samenzweerders waren conservatief en nationalistisch. Ze wilden een einde aan Hitler en de oorlog, maar dachten niet aan een parlementaire democratie zoals de latere Bondsrepubliek. Sommigen hadden het regime eerder ook gesteund.
Hoe weten we dit?
De Gestapo maakte uitgebreide rapporten over de verhoren. De processen voor het Volksgerichtshof werden gefilmd, omdat de nazi’s de beschuldigden wilden vernederen; op de beelden is te zien hoe rechter Freisler tegen hen schreeuwt. Juist die beelden maakten later indruk.
Wat merk je er nu nog van?
In het Bendlerblock in Berlijn, waar Stauffenberg werd doodgeschoten, staat het Gedenkcentrum Duits Verzet. Op 20 juli leggen nieuwe soldaten van het Duitse leger daar hun eed af. De film Valkyrie uit 2008 maakte het verhaal wereldwijd bekend.