Aanloop en oorzaken
In de 17e eeuw hadden steden schutterijen, burgerwachten die de stad moesten beschermen. Hun leden lieten zich graag samen schilderen. Zo’n schuttersstuk werd opgehangen in de doelen, het gebouw van de schutterij.
Rembrandt van Rijn kwam uit Leiden en had in Amsterdam snel naam gemaakt als portretschilder. Rond 1639 kreeg hij de opdracht voor een groot schuttersstuk voor de nieuwe zaal van de Kloveniersdoelen.
Wat er gebeurde
Rembrandt schilderde de compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch. Anders dan gebruikelijk zette hij de schutters niet keurig in een rij. Ze lijken net in beweging te komen, met wapens, een trom en een vaandel.
Met licht en donker liet hij sommige figuren oplichten, zoals de luitenant en een meisje in het goud. In 1642 was het doek klaar. In 1715 werd het aan de randen ingekort om het in het stadhuis op de Dam te laten passen.
De naam De Nachtwacht ontstond pas later, toen het vernis donker was geworden. Het schilderij hangt in het Rijksmuseum. Sinds 2019 wordt het daar onder de naam Operatie Nachtwacht onderzocht en gerestaureerd, terwijl bezoekers kunnen meekijken.
Gevolgen
De Nachtwacht werd het bekendste schilderij van Nederland en een symbool van de Gouden Eeuw. Sinds 1885 hangt het in het Rijksmuseum, in een zaal die er speciaal voor is ontworpen.
Het schilderij is meerdere keren aangevallen: in 1911, in 1975 met een mes en in 1990 met zuur. Telkens werd het gerestaureerd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het opgerold en veilig verstopt.
Andere perspectieven
Er bestaat een hardnekkig verhaal dat de opdrachtgevers boos waren omdat niet iedereen goed te zien was. Daar is geen bewijs voor: de schutters hebben het doek gewoon geaccepteerd en betaald. Voor kunsthistorici is het juist een meesterwerk omdat Rembrandt een saai groepsportret omtoverde tot een levendige scène.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Nachtwacht speelt zich ’s nachts af.”
Het tafereel speelt overdag. De naam ontstond pas later, toen het vernis donker was geworden en het schilderij op een nachttafereel leek. De officiële titel noemt de compagnie van Frans Banninck Cocq.
“Het schilderij is nog net zo groot als Rembrandt het maakte.”
In of kort na 1715 werd het aan alle vier de kanten ingekort, zodat het in een zaal van het stadhuis paste. Daarbij verdwenen twee schutters en een kind. Hoe het er eerst uitzag, weten we door een kopie van Gerrit Lundens.
Hoe weten we dit?
In een familiealbum van Banninck Cocq staat een tekening van het schilderij met een beschrijving. De kopie van Lundens laat zien hoe het doek er vóór het inkorten uitzag. Tijdens Operatie Nachtwacht wordt het schilderij met de modernste technieken onderzocht, laag voor laag.
Wat merk je er nu nog van?
De Nachtwacht trekt elk jaar miljoenen bezoekers naar het Rijksmuseum. Tijdens Operatie Nachtwacht kunnen bezoekers de restaurateurs aan het werk zien. Met behulp van de kopie van Lundens zijn de weggesneden stukken digitaal gereconstrueerd en een tijd naast het schilderij gehangen.