Aanloop en oorzaken
Anton de Kom werd in 1898 geboren in Paramaribo. Zijn vader was als tot slaaf gemaakte geboren, kort voor de afschaffing van de slavernij in 1863. De Kom groeide op in een kolonie waar Afro-Surinaamse en Hindoestaanse arbeiders arm bleven en weinig te zeggen hadden.
Begin jaren twintig vertrok hij naar Nederland. In Den Haag kwam hij in aanraking met linkse en antikoloniale groepen en begon hij te schrijven over de geschiedenis van zijn land.
Wat er gebeurde
In 1933 keerde De Kom terug naar Suriname. Hij hield spreekuren voor arbeiders en kreeg enorme aanhang. Het koloniale bestuur zag hem als gevaar en arresteerde hem. Bij een demonstratie voor zijn vrijlating vielen doden. Hij werd zonder proces naar Nederland teruggestuurd.
In 1934 verscheen zijn boek Wij slaven van Suriname, waarin hij de geschiedenis vertelt vanuit het perspectief van de onderdrukten. Het boek werd op veel plaatsen tegengewerkt en verscheen pas in latere drukken volledig.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog zat De Kom in het verzet. In 1944 werd hij opgepakt. Hij overleed in april 1945 in kamp Sandbostel. Sinds 1960 ligt hij op de Eerebegraafplaats in Bloemendaal.
Gevolgen
Na de oorlog raakte De Kom in Nederland in de vergetelheid. In de jaren zestig herontdekten Surinaamse studenten in Nederland zijn boek. Ze typten het over, stencilden het en verspreidden het. Wij slaven van Suriname werd een belangrijk boek voor de Surinaamse onafhankelijkheidsbeweging.
In 2020 werd Anton de Kom een eigen venster in de Canon van Nederland. Op 19 juni 2023 bood minister van Buitenlandse Zaken Wopke Hoekstra namens het kabinet excuses aan aan zijn nazaten, voor hoe de Nederlandse overheid hem destijds had behandeld.
Andere perspectieven
Voor het koloniale bestuur was De Kom een onruststoker die de orde bedreigde. Voor de arbeiders in Suriname was hij iemand die eindelijk naar hen luisterde. Zijn boek vertelt de geschiedenis van Suriname niet vanuit de planters en het bestuur, maar vanuit de tot slaaf gemaakten en hun nakomelingen. Dat perspectief ontbrak lang in Nederlandse geschiedenisboeken.
Veelvoorkomende misverstanden
“Wij slaven van Suriname was meteen een bekend en veelgelezen boek.”
Het boek verscheen in 1934 in gecensureerde vorm en werd weinig gelezen. Pas vanaf de jaren zestig werd het herontdekt, en de laatste jaren is het weer veel gelezen.
“Anton de Kom was alleen een verzetsstrijder in de Tweede Wereldoorlog.”
Hij is ook bekend door zijn verzet in de oorlog, maar zijn strijd begon veel eerder, tegen het koloniale bestuur en de armoede in Suriname.
Hoe weten we dit?
Zijn boek zelf is de belangrijkste bron, aangevuld met de verslagen van het koloniale bestuur en kranten uit 1933, die laten zien hoe er toen over hem werd geschreven. Archiefstukken over zijn arrestatie en zijn tijd in het verzet zijn later onderzocht door historici.
Wat merk je er nu nog van?
In Amsterdam-Zuidoost ligt het Anton de Komplein, met een muurschildering van hem. Sinds 2023 is er een Anton de Kom-leerstoel aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Zijn boek wordt op scholen gelezen en is opgenomen in een reeks klassiekers van de Nederlandse literatuur.