Aanloop en oorzaken
Na de inval in de Sovjet-Unie trokken achter het front vier Einsatzgruppen mee: mobiele moordeenheden van SS en politie. Eerst vermoordden ze vooral Joodse mannen, vanaf de zomer van 1941 ook vrouwen en kinderen.
Op 19 september 1941 nam het Duitse leger Kiev in. Kort daarna verwoestten explosies, aangebracht door het terugtrekkende Rode Leger, een deel van het centrum. De Duitsers gebruikten dat als voorwendsel om de Joden van de stad te vermoorden.
Wat er gebeurde
Via aanplakbiljetten moesten de Joden van Kiev zich op 29 september melden, met papieren en warme kleding. Velen dachten dat ze zouden worden verplaatst. Ze werden naar het ravijn Babi Jar aan de rand van de stad gebracht.
In twee dagen schoten leden van Sonderkommando 4a, gesteund door Duitse politiebataljons en Oekraïense hulppolitie, 33.771 Joden dood. Dat getal staat in een Duits rapport. Het was een van de grootste afzonderlijke massamoorden van de Holocaust.
In de jaren daarna vermoordden de Duitsers in Babi Jar ook Roma, Sovjet-krijgsgevangenen, psychiatrische patiënten en Oekraïense nationalisten. In 1943 lieten ze de lichamen opgraven en verbranden om de sporen uit te wissen.
Gevolgen
Babi Jar werd het symbool van de ‘Holocaust door kogels’: de moord op Joden in de bezette Sovjet-Unie door massa-executies bij de woonplaats van de slachtoffers. Op die manier werden naar schatting anderhalf tot twee miljoen Joden vermoord.
Na de oorlog wilde de Sovjetleiding geen aandacht voor het Joodse karakter van de slachtoffers. In 1961 brak een dam van een slibvijver in het ravijn door, en een modderstroom overspoelde een deel van Kiev. Pas in 1976 kwam er een monument, zonder het woord Joden erop.
Andere perspectieven
In de Sovjet-Unie werd lang verzwegen dat de slachtoffers vooral Joden waren; er werd alleen gesproken over ‘vreedzame Sovjet-burgers’. Het gedicht ‘Babi Jar’ van Jevgeni Jevtoesjenko uit 1961 doorbrak dat zwijgen. Overlevenden waren er nauwelijks. In totaal kwamen er naar schatting ca. 100.000 mensen om.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Holocaust vond alleen plaats in gaskamers.”
Ongeveer een derde van de vermoorde Joden werd doodgeschoten, vooral in Oost-Europa, vaak in ravijnen, bossen of bij dorpen. De vernietigingskampen met gaskamers kwamen pas vanaf eind 1941 en 1942 in gebruik.
Hoe weten we dit?
De Einsatzgruppen stuurden rapporten naar Berlijn met precieze aantallen slachtoffers; daar komt het getal 33.771 vandaan. Er zijn ook enkele getuigenissen van overlevenden en van omwonenden, en verklaringen uit processen tegen daders na de oorlog.
Wat merk je er nu nog van?
In Kiev, het huidige Kyiv, is in Babi Jar een herdenkingsplaats met verschillende monumenten. In 2016 en 2021 werd daar groot herdacht. In maart 2022 sloeg een Russische raket in vlakbij het herdenkingsterrein, wat internationaal veel verontwaardiging opriep.