Aanloop en oorzaken
Na de Franse Revolutie van 1789 verklaarde Frankrijk de oorlog aan de Republiek. Gevluchte patriotten vochten mee aan Franse zijde. Zij hoopten de stadhouder te verdrijven en een nieuw bestuur op te bouwen.
In de strenge winter van 1794 op 1795 bevroren de grote rivieren. Franse troepen onder generaal Pichegru konden daardoor snel naar het noorden oprukken. Er was weinig verzet.
Wat er gebeurde
Op 18 januari 1795 vluchtte stadhouder Willem V vanuit Scheveningen naar Engeland. In Amsterdam en andere steden namen patriotten de macht over. De Bataafse Republiek werd uitgeroepen, genoemd naar de Bataven uit de Romeinse tijd.
De vrijheid had een prijs. Bij het Verdrag van Den Haag moest de nieuwe republiek Frankrijk 100 miljoen gulden betalen en een Frans leger onderhouden. Ook stond ze gebied af, waaronder Maastricht en Venlo.
Na jaren van strijd tussen unitarissen en federalisten kwam er in 1798 een eerste grondwet, de Staatsregeling. Het land werd een eenheidsstaat met gelijke rechten voor alle burgers en gescheiden kerk en staat. In 1806 maakte Napoleon er een koninkrijk van.
Gevolgen
Op 1 maart 1796 kwam in Den Haag de Nationale Vergadering bijeen, het eerste door het volk gekozen nationale parlement van Nederland. Op 2 september 1796 besloot dit parlement dat Joden voortaan dezelfde burgerrechten hadden als andere burgers. In 1797 namen de eerste Joodse volksvertegenwoordigers van Europa er zitting.
De Staatsregeling van 1798 maakte van de losse provincies één eenheidsstaat, met gelijke rechten voor burgers en scheiding van kerk en staat. Er kwamen nationale belastingen, een nationaal onderwijsstelsel en eenheid in maten en gewichten.
Andere perspectieven
Voor patriotten was 1795 een bevrijding: de stadhouder was weg en het volk kreeg inspraak. Voor orangisten was het een bezetting door een buitenlands leger. Ook onder de patriotten was er onenigheid: unitarissen wilden een sterke centrale staat, federalisten wilden de provincies hun zelfstandigheid laten houden. Er volgden meerdere staatsgrepen.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Fransen veroverden de Republiek met geweld.”
Er was weinig verzet. Veel Nederlanders, vooral patriotten, verwelkomden de Fransen en plantten vrijheidsbomen. De rivieren waren bevroren, waardoor de Franse troepen snel konden oprukken.
“De Bataafse Republiek was een zelfstandig land.”
Formeel wel, maar Frankrijk had grote invloed. De republiek moest een Frans leger onderhouden, grote bedragen betalen en meedoen aan Franse oorlogen.
Hoe weten we dit?
De verslagen van de Nationale Vergadering, de Staatsregeling en de vele pamfletten en kranten uit die jaren zijn bewaard. Spotprenten laten zien hoe patriotten en orangisten over elkaar dachten. Ook in gemeentearchieven is te zien hoe het bestuur in de steden veranderde.
Wat merk je er nu nog van?
De Tweede Kamer ziet de Nationale Vergadering van 1796 als haar begin. Veel vernieuwingen uit die tijd, zoals een nationaal bestuur, gelijke rechten voor burgers en scheiding van kerk en staat, zijn nog steeds de basis van het Nederlandse staatsbestel.