Aanloop en oorzaken
Vanuit Egypte probeerden de Britten het Ottomaanse Rijk in Palestina aan te vallen. Twee aanvallen op Gaza mislukten in het voorjaar van 1917. De nieuwe bevelhebber Edmund Allenby kreeg meer troepen en de opdracht Jeruzalem voor Kerstmis in te nemen.
Op 31 oktober 1917 veroverden Britse en Australische troepen Beersheba, onder meer met een charge van Australische bereden infanterie. Daarmee was de Ottomaanse verdedigingslinie doorbroken.
Wat er gebeurde
Op 2 november 1917 schreef de Britse minister Balfour dat zijn regering een Joods nationaal tehuis in Palestina steunde, zonder de rechten van de andere bewoners te schaden. Die verklaring zou de regio blijvend beïnvloeden.
Begin december trokken de Ottomaanse en Duitse troepen zich uit Jeruzalem terug. Op 9 december droeg de burgemeester de stad over aan Britse soldaten.
Twee dagen later kwam Allenby de stad binnen. Hij liep te voet door de Jaffapoort, om niet als triomferende veroveraar over te komen. Hij beloofde dat de heilige plaatsen van alle religies beschermd zouden worden.
Gevolgen
Na de oorlog kreeg Groot-Brittannië van de Volkenbond Palestina als mandaatgebied. De Balfourverklaring werd onderdeel van dat mandaat. In de jaren twintig en dertig kwamen steeds meer Joodse immigranten, en de spanningen met de Arabische bevolking groeiden.
In 1948 trokken de Britten zich terug en werd de staat Israël uitgeroepen. Daarop volgde een oorlog waarin honderdduizenden Palestijnen hun huizen verloren. Het conflict over het land en over Jeruzalem duurt tot vandaag.
Andere perspectieven
Voor de bewoners van Jeruzalem, moslims, christenen en Joden, kwam er een einde aan jaren van honger, ziekte en ontberingen. In de oorlog stierven in Syrië en Libanon honderdduizenden mensen door honger, mede door een sprinkhanenplaag en Ottomaanse en geallieerde blokkades. Voor de Ottomanen was het verlies van de stad na vier eeuwen een zware klap. Arabische leiders zagen met zorg hoe de Britse beloften aan hen en aan de zionisten elkaar tegenspraken.
Veelvoorkomende misverstanden
“In de Balfourverklaring beloofden de Britten een Joodse staat.”
De brief sprak van een ‘nationaal tehuis’ voor het Joodse volk, niet van een staat, en voegde eraan toe dat de rechten van de niet-Joodse bewoners niet mochten worden geschaad. Die vage formulering liet ruimte voor heel verschillende verwachtingen.
Hoe weten we dit?
Er zijn filmbeelden en foto’s van de intocht van Allenby, Britse legerverslagen en de originele Balfourbrief, die in de British Library ligt. Ook dagboeken van inwoners van Jeruzalem beschrijven de laatste Ottomaanse jaren en de komst van de Britten.
Wat merk je er nu nog van?
De verklaring is nog altijd omstreden. Bij de honderdste verjaardag in 2017 werd ze in Israël en door de Britse regering herdacht, terwijl Palestijnen protesteerden en Groot-Brittannië om excuses vroegen. Op de Britse oorlogsbegraafplaats op de Olijfberg liggen soldaten die bij de strijd om Jeruzalem vielen.