Aanloop en oorzaken
De Voorlopige Regering die na de Februarirevolutie aan de macht kwam, bleef doorvechten. Een nieuw offensief in juli 1917 mislukte en soldaten deserteerden massaal. Boeren namen op eigen houtje land in bezit en de economie stortte in.
De bolsjewieken van Lenin beloofden vrede, land en brood. Na een mislukte rechtse staatsgreep van generaal Kornilov in augustus groeide hun steun in de sovjets van Petrograd en Moskou sterk.
Wat er gebeurde
In de nacht van 6 op 7 november 1917, volgens de oude kalender 25 oktober, bezetten bolsjewistische eenheden onder leiding van een militair revolutionair comité belangrijke gebouwen in Petrograd. Trotski speelde een centrale rol in de organisatie.
Het Winterpaleis, waar de regering zat, werd zonder veel bloedvergieten ingenomen. Kerenski ontvluchtte de stad. Een sovjetcongres nam direct decreten aan over vrede en over de verdeling van het land.
Bij verkiezingen voor een grondwetgevende vergadering behaalden de bolsjewieken geen meerderheid. In januari 1918 lieten ze de vergadering na één dag sluiten. Daarna begon een burgeroorlog tussen de Roden en hun tegenstanders, de Witten.
Gevolgen
De bolsjewieken sloten in maart 1918 vrede met Duitsland en wonnen de burgeroorlog. In 1922 ontstond de Sovjet-Unie, de eerste communistische staat ter wereld. Onder Stalin werd het een totalitaire dictatuur, met terreur, strafkampen en miljoenen doden.
De revolutie veranderde de wereldpolitiek voor de rest van de eeuw. Overal ontstonden communistische partijen, ook in Nederland, en de tegenstelling tussen communisme en kapitalisme leidde na 1945 tot de Koude Oorlog.
Andere perspectieven
Voor veel arbeiders en soldaten voelde de revolutie als een bevrijding. Voor anderen, zoals adel, kerk, ondernemers en veel boeren, betekende ze onteigening en vervolging. De geallieerden stuurden troepen om de Witten te steunen. Volken aan de randen van het rijk, zoals Finnen, Esten en Polen, grepen de kans om onafhankelijk te worden. In de burgeroorlog en de bijbehorende hongersnood en epidemieën kwamen naar schatting 7 tot 12 miljoen mensen om.
Veelvoorkomende misverstanden
“Duizenden revolutionairen bestormden het Winterpaleis.”
Dat beeld komt vooral uit een groot toneelspektakel van 1920 en uit de film Oktober van Sergej Eisenstein uit 1928. In werkelijkheid werd het slecht verdedigde paleis vrij rustig ingenomen, met weinig doden.
“De Oktoberrevolutie vond in oktober plaats.”
Net als bij de Februarirevolutie gaat het om de oude Russische kalender. Volgens onze kalender gebeurde het op 7 november 1917. In de Sovjet-Unie werd de revolutie daarom elk jaar in november gevierd.
Hoe weten we dit?
Er zijn verslagen van betrokkenen, zoals Trotski, en van buitenlandse journalisten, waaronder de Amerikaan John Reed, die er het boek Tien dagen die de wereld deden wankelen over schreef. Lang mochten historici in de Sovjet-Unie alleen de officiële versie vertellen; sinds 1991 zijn veel archieven open.
Wat merk je er nu nog van?
In Rusland was 7 november tot 2004 een nationale feestdag; sinds 2005 is dat 4 november, Dag van de Nationale Eenheid. Overal in het voormalige Oostblok zijn standbeelden van Lenin weggehaald, maar zijn lichaam ligt nog altijd in het mausoleum op het Rode Plein.