Aanloop en oorzaken
Antwerpen was het nationale reduit van België: een stad met een ring van forten, bedoeld als laatste verdediging. Na de inval trokken het Belgische leger en de regering zich hier terug.
Eind september 1914 begonnen de Duitsers aan het beleg. Ze gebruikten zware houwitsers die de oude forten snel kapotschoten. Groot-Brittannië stuurde als hulp een divisie mariniers, de Royal Naval Division.
Wat er gebeurde
Begin oktober werd de stad zelf beschoten. Het Belgische leger trok via Gent naar de westkust en vestigde zich achter de IJzer. Op 10 oktober gaf Antwerpen zich over. De Britse mariniers moesten zich in haast terugtrekken, en een deel van hen raakte de weg kwijt richting Nederlandse grens.
Uit angst voor geweld zoals in Leuven en Dinant vluchtten honderdduizenden Antwerpenaren richting Nederland. In totaal kwamen in die weken ongeveer een miljoen Belgen over de grens. Grensplaatsen als Bergen op Zoom en Roosendaal werden overspoeld.
Ook ruim 30.000 Belgische soldaten en ongeveer 1500 Britse mariniers kwamen in Nederland terecht. Zij werden geïnterneerd, de Britten in een kamp in Groningen.
Gevolgen
Met de val van Antwerpen was bijna heel België bezet. Het Belgische leger wist te ontsnappen en hield vanaf eind oktober 1914 achter de IJzer stand, mede doordat het land rond de rivier onder water werd gezet.
Voor Nederland was het de grootste vluchtelingenstroom uit zijn geschiedenis. Gemeenten, kerken en particulieren vingen in korte tijd een miljoen mensen op. De overheid richtte later speciale vluchtoorden in, en de geïnterneerde Belgische soldaten kwamen in kampen terecht, onder meer in Zeist, Harderwijk en Amersfoort.
Andere perspectieven
De Nederlandse bevolking ving de vluchtelingen eerst hartelijk op. Na enkele maanden keerden de meeste Belgen terug, mede op aandringen van de Duitse en Nederlandse overheid. Ongeveer honderdduizend bleven tot 1918, vaak in kampen zoals bij Nunspeet, Ede en Uden. Voor de Belgen in het bezette land begon een lange periode van schaarste en controle.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Belgische vluchtelingen bleven welkom tot het einde van de oorlog.”
De eerste opvang was hartelijk, maar al na enkele weken drongen de Nederlandse en Duitse autoriteiten aan op terugkeer. Vluchtelingen die bleven, werden vaak ondergebracht in afgesloten kampen. Er waren ook spanningen over werk, voedsel en het gedrag van geïnterneerde soldaten.
Hoe weten we dit?
Er zijn veel foto’s van de vluchtelingen bij de grens en in Nederlandse steden. Nederlandse kranten berichtten er dagelijks over, en de archieven van de vluchtoorden en interneringskampen zijn bewaard. Er zijn ook dagboeken en brieven van vluchtelingen en geïnterneerden.
Wat merk je er nu nog van?
Op de Amersfoortse Berg staat het Belgenmonument, gebouwd door geïnterneerde Belgische soldaten als dank voor de opvang. Het is het grootste monument van Nederland. Op verschillende Nederlandse begraafplaatsen liggen Belgische vluchtelingen en soldaten die hier tijdens de oorlog zijn gestorven.