Aanloop en oorzaken
Nederland voerde al sinds 1839 een neutraliteitspolitiek. Het land wilde zijn handel en koloniën beschermen en zich niet binden aan een machtsblok. Tegelijk wist de regering dat neutraliteit alleen werd gerespecteerd als het land zich kon verdedigen.
Toen eind juli 1914 de grote mogendheden mobiliseerden, besloot de regering-Cort van der Linden hetzelfde te doen. Op 31 juli werd de algemene mobilisatie afgekondigd. Generaal C.J. Snijders werd opperbevelhebber van land- en zeemacht.
Wat er gebeurde
Ongeveer 200.000 mannen moesten zich melden. Ze bewaakten de grenzen, de kust en de Hollandse Waterlinie. Voor de meeste soldaten bestond de diensttijd uit wachtlopen, oefenen en vooral wachten.
Het leger moest ook geïnterneerde militairen bewaken. Na de val van Antwerpen kwamen ruim 30.000 Belgische soldaten en enkele duizenden Britten het land in. Volgens het oorlogsrecht moesten zij tot het einde van de oorlog in Nederland blijven.
De mobilisatie duurde ruim vier jaar en kostte veel geld. Pas na de wapenstilstand van november 1918 konden de meeste soldaten naar huis.
Gevolgen
Nederland bleef de hele oorlog buiten de strijd. Dat versterkte het geloof dat strikte neutraliteit het land kon beschermen. In 1939 mobiliseerde Nederland opnieuw met dezelfde gedachte, maar in mei 1940 respecteerde Duitsland die neutraliteit niet.
De mobilisatie was duur, en de oorlog raakte de economie hard. De handel liep terug, en vanaf 1916 werden brood, aardappelen en andere levensmiddelen op de bon gedaan. In 1917 en 1918 kwam het tot rellen over voedsel, zoals het Aardappeloproer in Amsterdam.
Andere perspectieven
Duitsland had bewust besloten Nederland niet binnen te vallen. Een neutraal Nederland bleef een route voor handel en aanvoer. Groot-Brittannië controleerde juist streng wat er via Nederland naar Duitsland ging. Voor gewone Nederlandse gezinnen betekende de mobilisatie vaak een vader of zoon die jarenlang weg was en een lager inkomen. Sommige handelaren werden juist rijk; zij kregen de bijnaam OW’ers, oorlogswinstmakers.
Veelvoorkomende misverstanden
“Omdat Nederland neutraal was, merkte het weinig van de oorlog.”
Nederland ving ongeveer een miljoen Belgische vluchtelingen op, had te maken met voedseltekort en smokkel, en verloor schepen en vissers door mijnen en torpedo’s. Langs de Belgische grens stond een dodelijke stroomdraad. Neutraal betekende niet onaangetast.
Hoe weten we dit?
De Nederlandse kranten uit die jaren zijn te doorzoeken via Delpher van de Koninklijke Bibliotheek. Er zijn ook veel foto’s en ansichtkaarten van gemobiliseerde soldaten, en brieven en dagboeken van soldaten die vier jaar aan de grens of in de forten lagen.
Wat merk je er nu nog van?
De forten en dijken van de Stelling van Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie werden tijdens de mobilisatie bemand. Samen staan ze sinds 2021 als de Hollandse Waterlinies op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Veel forten zijn nu te bezoeken.