Aanloop en oorzaken
Begin 1916 spraken de geallieerden een groot gezamenlijk offensief af. Toen Duitsland in februari Verdun aanviel, werd de aanval aan de Somme ook een manier om de Fransen te ontlasten. Het Britse leger bestond nu grotendeels uit vrijwilligers van het nieuwe leger van Kitchener, vaak vrienden en buren die samen in dienst waren gegaan.
Een week lang beschoot de Britse artillerie de Duitse stellingen. De verwachting was dat het prikkeldraad kapot en de verdedigers uitgeschakeld zouden zijn. Maar veel granaten weigerden en de Duitsers schuilden in diepe onderstanden.
Wat er gebeurde
Op 1 juli 1916 liepen de Britse soldaten de aanval in en werden door mitrailleurvuur neergemaaid. Er vielen die dag ca. 57.000 Britse slachtoffers, van wie ongeveer 19.000 doden. Ten zuiden van de rivier boekten de Franse troepen meer succes.
De slag werd een maandenlange uitputtingsstrijd om bossen en dorpen. Australiërs vochten bij Pozières, Zuid-Afrikanen in Delville Wood. Op 15 september zetten de Britten bij Flers-Courcelette voor het eerst tanks in, nog onbetrouwbaar en traag.
Half november maakten regen en modder verder vechten onmogelijk. De geallieerden waren hooguit ongeveer tien kilometer opgeschoven. Aan beide kanten samen telde men naar schatting ruim een miljoen doden, gewonden en vermisten.
Gevolgen
De Somme werd in Groot-Brittannië het symbool van de zinloosheid van de oorlog. De eerste dag is tot vandaag de bloedigste dag uit de Britse militaire geschiedenis. Toch leerde het Britse leger er veel van, en in 1918 vocht het veel effectiever.
Ook het Duitse leger was na de Somme en Verdun zwaar verzwakt. Begin 1917 trok het zich terug op een nieuwe, beter verdedigde lijn, de Hindenburglinie.
Andere perspectieven
Ook voor de Duitse soldaten was de Somme een hel. Hun leiding liet verloren loopgraven steeds opnieuw heroveren, wat zware verliezen kostte. Duitsers spraken later van de Materialschlacht, een strijd van staal tegen mensen. In Groot-Brittannië, Ierland en Newfoundland raakten hele dorpen en straten in één dag hun jonge mannen kwijt. Het Newfoundland Regiment werd bij Beaumont-Hamel op de eerste dag bijna volledig uitgeschakeld.
Veelvoorkomende misverstanden
“De Britse generaals waren domme ezels die leeuwen de dood in stuurden.”
De uitdrukking ‘leeuwen geleid door ezels’ is populair, maar historici vinden het te simpel. De legerleiding maakte grote fouten, maar stond ook voor een nieuw soort oorlog waar niemand een antwoord op had. Ze paste haar tactiek in de loop van de slag aan.
“Op de eerste dag liepen de soldaten overal langzaam rechtop naar voren.”
Op veel plaatsen wel, maar andere eenheden kropen al voor het einde van de beschieting dichter naar de Duitse linie of renden. De verliezen hingen sterk af van de plek en de manier van aanvallen.
Hoe weten we dit?
Er zijn talloze brieven en dagboeken van Britse en Duitse soldaten. Al in augustus 1916 draaide in Britse bioscopen de film The Battle of the Somme, met echte beelden van het front. Binnen zes weken zagen ongeveer twintig miljoen Britten hem. Een bekende scène waarin soldaten over de rand gaan, bleek achter de linies in scène gezet.
Wat merk je er nu nog van?
Bij Thiepval staat een enorm gedenkteken met de namen van ruim 72.000 Britse en Zuid-Afrikaanse soldaten zonder bekend graf. Ook de krater van de Lochnagar-mijn is nog te zien. In Newfoundland is 1 juli nog steeds een herdenkingsdag.