Aanloop en oorzaken
Duitsland voerde voor de oorlog veel voedsel en kunstmest in. Vanaf 1914 sneed de Britse zeeblokkade die aanvoer grotendeels af. Tegelijk ontbraken op het platteland mannen, paarden en mest, want die waren nodig voor het leger.
In 1916 viel de aardappeloogst door een natte herfst en ziekte slecht uit. De regering richtte een oorlogsvoedingsbureau op en voerde bonnen in voor brood, vlees, vet en aardappelen. De rantsoenen werden steeds kleiner.
Wat er gebeurde
In de winter van 1916 op 1917 werden steekrapen, die normaal als veevoer dienden, het belangrijkste voedsel in veel steden. Mensen aten ze als soep, puree, jam of brood. Er werd zelfs koffie van gemaakt.
Het officiële rantsoen bleef ver onder wat een volwassene nodig had. Wie geld had, kocht op de zwarte markt. Arbeiders, ouderen en kinderen in de steden kregen het zwaarst te verduren en werden vatbaarder voor tuberculose en griep.
In 1917 braken in Duitse steden stakingen en hongerrellen uit. Ook in Oostenrijk-Hongarije, vooral in Wenen, was de nood groot. Het vertrouwen in de keizer en de regering nam sterk af.
Gevolgen
De honger ondermijnde het vertrouwen in de keizer en in de oorlog. In 1918 waren de Duitse burgers zo uitgeput dat de revolutie van november op veel steun kon rekenen.
De herinnering aan de hongerjaren had lange gevolgen. De nazi’s wilden voorkomen dat de Duitse bevolking in een nieuwe oorlog opnieuw honger zou lijden. In de Tweede Wereldoorlog lieten ze daarom voedsel weghalen uit bezette landen, waardoor elders juist hongersnood ontstond.
Andere perspectieven
De Britse regering zag de blokkade als een gewoon middel van oorlogvoering, net zoals Duitsland met duikboten Groot-Brittannië probeerde uit te hongeren. Voor Duitse burgers voelde het als een oorlog tegen vrouwen en kinderen. Hoeveel mensen door de honger stierven, is omstreden. Schattingen voor de hele oorlog lopen uiteen van ca. 400.000 tot ruim 700.000 extra doden. De blokkade bleef ook na de wapenstilstand nog tot 1919 van kracht.
Veelvoorkomende misverstanden
“De honger kwam alleen door de Britse blokkade.”
De blokkade speelde een grote rol, maar ook slechte oogsten, het tekort aan boeren, paarden en kunstmest, en een slecht georganiseerde voedselverdeling droegen bij. Wie op het platteland woonde of geld had, had het vaak veel beter.
Hoe weten we dit?
Er zijn rantsoenkaarten, kookboeken met recepten voor steekrapen, dagboeken en brieven van gezinnen, en gemeentelijke statistieken over ziekte en sterfte. Na de oorlog maakte de Duitse regering ook berekeningen van het aantal hongerdoden, die mogelijk aan de hoge kant waren.
Wat merk je er nu nog van?
In Duitsland is de Steckrübenwinter een begrip gebleven voor bittere armoede. Ook in Nederland werden in de oorlog en later in de Hongerwinter van 1944–1945 voedingsmiddelen gegeten die normaal voor het vee waren.