Aanloop en oorzaken
Na de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust wilden landen afspraken maken over rechten waar iedereen aanspraak op kan maken. Artikelen over huwelijk, werk, onderwijs en vrijheid van geloof zijn direct terug te voeren op bescherming tegen het soort discriminerende maatregelen dat de nazi’s tegen Joden namen.
Wat er gebeurde
Op 10 december 1948 werd de verklaring aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Tot de grondleggers behoren de Amerikaanse presidentsweduwe Eleanor Roosevelt, de Canadese jurist John Peters Humphrey en de Franse jurist René Cassin. Acht landen onthielden zich van stemming, onder meer de Sovjet-Unie en Zuid-Afrika.
Eleanor Roosevelt overtuigde de afgevaardigden om af te zien van een bindende tekst, omdat die niet genoeg steun zou krijgen. De verklaring is dus niet bindend. Toch had ze invloed op meer dan negentig grondwetten, waaronder die van nieuwe staten die na 1948 ontstonden.
Gevolgen
De verklaring zelf is niet bindend, maar ze werd de basis voor bindende verdragen. In Europa werd in 1950 het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens ondertekend. Wie vindt dat zijn rechten zijn geschonden, kan uiteindelijk naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg.
Later volgden VN-verdragen over onder meer burgerrechten, de rechten van vrouwen en de rechten van het kind. De verklaring bevat in totaal dertig artikelen, met tientallen rechten, van het recht op leven tot het recht op onderwijs.
Andere perspectieven
De verklaring werd geschreven door een groep met mensen uit verschillende werelddelen, maar critici vinden dat ze vooral westerse ideeën weerspiegelt, zoals de nadruk op het individu. Andere landen legden meer nadruk op plichten tegenover de gemeenschap of op sociale rechten. Toch wordt de verklaring wereldwijd gebruikt als gemeenschappelijke maatstaf.
Veelvoorkomende misverstanden
“Landen moeten zich wettelijk aan de verklaring houden.”
De Universele Verklaring is geen verdrag maar een verklaring: een gezamenlijke belofte. Wel zijn veel rechten later vastgelegd in bindende verdragen, zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.
“Mensenrechten gaan alleen over verre landen.”
Ook in Nederland spelen mensenrechten een rol, bijvoorbeeld bij discriminatie, privacy of de opvang van vluchtelingen. Nederlandse rechters toetsen wetten aan Europese mensenrechtenverdragen.
Hoe weten we dit?
De ontwerpteksten, notulen van de vergaderingen en de stemming van 10 december 1948 zijn bewaard in de archieven van de Verenigde Naties. Daaruit is te zien over welke artikelen lang werd gediscussieerd. Er zijn ook foto’s van Eleanor Roosevelt met de tekst.
Wat merk je er nu nog van?
Op 10 december is het elk jaar de Dag van de Rechten van de Mens. Organisaties als Amnesty International gebruiken de verklaring om op te komen voor mensen wier rechten worden geschonden. Het eerste artikel, dat alle mensen vrij en gelijk in waardigheid en rechten worden geboren, wordt vaak geciteerd.