Aanloop en oorzaken
Eind 1914 lagen de legers aan het Westfront tegenover elkaar in loopgraven, soms maar tientallen meters uit elkaar. Het was koud en nat, en tussen de linies lagen nog veel ongeborgen doden.
Paus Benedictus XV had gevraagd om een wapenstilstand met Kerstmis, maar de regeringen gingen daar niet op in. Thuis werden pakjes met tabak, chocolade en brieven naar de soldaten gestuurd.
Wat er gebeurde
Op kerstavond zetten Duitse soldaten in Vlaanderen kerstbomen met kaarsjes op hun borstwering en zongen liederen. Britse soldaten antwoordden met hun eigen liederen. Op veel plaatsen werd er die nacht niet geschoten.
Op eerste kerstdag liepen soldaten van beide kanten niemandsland in. Ze schudden handen, ruilden sigaretten en knopen, en begroeven samen hun doden. Op enkele plekken werd volgens getuigen gevoetbald.
Het bestand was niet overal en duurde op sommige plekken een paar uur, elders dagen. De legerleiding verbood verbroedering daarna streng, en in latere jaren kwam een bestand op die schaal niet meer voor. Wel bleven er op rustige stukken van het front stilzwijgende afspraken om elkaar niet onnodig te beschieten.
Gevolgen
Militair veranderde het bestand niets: na een paar dagen werd er weer geschoten. Wel werden de regels strenger. In 1915 kregen officieren opdracht om verbroedering met de vijand te voorkomen, en op sommige plaatsen werd rond Kerstmis juist extra geschoten.
Het bestand werd al snel een symbool. Het liet zien dat gewone soldaten aan beide kanten geen haat voelden voor de mannen aan de overkant, en het werd een van de bekendste verhalen over vrede midden in een oorlog.
Andere perspectieven
Het meest bekend is het bestand tussen Britten en Duitsers rond Ieper. Ook tussen Duitse en Franse of Belgische soldaten waren er contacten, al lag het daar gevoeliger, omdat hun land bezet was. Voor veel soldaten bevestigde het dat de vijand aan de overkant ook gewone mensen waren. Commandanten zagen het als een gevaar voor de vechtlust.
Veelvoorkomende misverstanden
“Op eerste kerstdag werd overal langs het front gevoetbald.”
Er zijn een paar betrouwbare verslagen van balspel tussen Britse en Duitse soldaten, maar meestal ging het om een kort potje, soms met een blik of een prop als bal. Een echte wedstrijd met teams en een uitslag is niet met zekerheid aangetoond. Veel meer tijd ging op aan praten, ruilen en het begraven van doden.
“Het bestand was een uitzondering voor één dag.”
Op sommige stukken van het front duurde het tot na nieuwjaar. En ook later in de oorlog bestonden er op rustige plekken stilzwijgende afspraken, zoals niet schieten tijdens het ontbijt of bij het ophalen van gewonden.
Hoe weten we dit?
Veel Britse soldaten schreven er brieven over naar huis, en die werden in januari 1915 in Britse kranten afgedrukt, ook in The Times. Er zijn ook dagboeken, enkele foto’s die soldaten zelf maakten, en Duitse brieven en regimentsgeschiedenissen.
Wat merk je er nu nog van?
Bij Mesen, in de buurt van Ieper, staat een gedenkteken voor het kerstbestand, waar vaak voetballen en sjaals van clubs worden neergelegd. Het verhaal wordt nog elk jaar verteld, in films, liedjes en zelfs in reclames.