Aanloop en oorzaken
Karel V erfde in 1506 de Bourgondische Nederlanden. Hij was ook koning van Spanje en later keizer van het Heilige Roomse Rijk. Stap voor stap voegde hij de noordelijke gewesten aan zijn bezit toe: Friesland, Utrecht, Overijssel, Groningen en Drenthe.
Het hertogdom Gelre bleef zich lang verzetten. Daar hoorde ook het Overkwartier bij, met steden als Roermond en Venlo. In 1538 werd Willem van Kleef hertog van Gelre. Hij zocht steun bij Frankrijk, de grote rivaal van Karel V.
Wat er gebeurde
In 1543 trok Karel V met een groot leger op. Hij veroverde de Kleefse stad Düren, waarna Willem van Kleef zich overgaf. Op 7 september 1543 tekende hij in Venlo een verdrag waarin hij afstand deed van Gelre en Zutphen.
Daarmee vielen alle zeventien gewesten onder één vorst. In 1549 legde Karel V met de Pragmatieke Sanctie vast dat ze voortaan als één geheel zouden worden geërfd. Het bestuur werd steeds meer vanuit Brussel geregeld.
Op 25 oktober 1555 deed Karel V in Brussel afstand ten gunste van zijn zoon Filips II. Filips regeerde vanuit Spanje en had minder band met de Nederlanden. Zijn strenge beleid tegen het protestantisme leidde later tot de Opstand.
Gevolgen
Karel V maakte van de verschillende gewesten stap voor stap één bestuurlijk geheel. Bij de Transactie van Augsburg in 1548 kregen de Nederlanden een eigen plek binnen het Duitse Rijk, als de Bourgondische Kreits. Met de Pragmatieke Sanctie van 1549 werden ze voortaan als één geheel geërfd. Zo legde hij, zonder het te bedoelen, de basis voor de latere Nederlandse staat.
Maar eenheid betekende ook meer macht voor de vorst. Belastingen en geloofsvervolging werden centraal geregeld. Karel V liet strenge plakkaten tegen ketters uitvaardigen. Dat zorgde voor onrust, die onder zijn zoon Filips II uitgroeide tot de Opstand.
Andere perspectieven
Voor Gelre was 1543 een nederlaag. Het hertogdom had ruim veertig jaar gevochten om zelfstandig te blijven. De Gelderse veldheer Maarten van Rossum was de schrik van Holland en Brabant. In 1528 plunderde hij zelfs Den Haag. Na het verdrag ging hij in dienst van Karel V, zijn oude vijand.
Ook in Gent merkte men hoe streng Karel V kon zijn tegen zijn eigen onderdanen. Toen zijn geboortestad in opstand kwam tegen een belasting, moesten de stadsbestuurders in 1540 blootsvoets en met een strop om hun hals om vergeving vragen.
Veelvoorkomende misverstanden
“Karel V was een Spanjaard.”
Karel V werd in 1500 in Gent geboren en groeide op in Mechelen. Zijn eerste talen waren Frans en Nederlands. Pas later leerde hij Spaans. Zijn zoon Filips II groeide wel in Spanje op, en dat maakte het verschil.
“De zeventien gewesten waren één land.”
Ze hadden één vorst, maar elk gewest hield zijn eigen Staten, rechten en gewoonten. Karel V was niet koning van de Nederlanden, maar hertog van Brabant, graaf van Holland, heer van Friesland, enzovoort.
Hoe weten we dit?
De tekst van het Verdrag van Venlo is bewaard, net als de stukken van de Pragmatieke Sanctie en de plakkaten van Karel V. Kronieken uit die tijd beschrijven de Gelderse oorlogen en de plunderingen. Er zijn ook veel portretten van Karel V, onder anderen door de Venetiaanse schilder Titiaan.
Wat merk je er nu nog van?
Inwoners van Gent heten nog altijd “stroppendragers”, en bij feesten dragen sommige Gentenaars een strop om hun nek. Venlo en Roermond, in het Gelderse Overkwartier, bleven na de Opstand nog lang Spaans. Ze gingen later niet terug naar Gelderland, maar horen nu bij Limburg. Het familiewapen van Maarten van Rossum werd later het wapen van de gemeente Rossum.