Aanloop en oorzaken
Piet Mondriaan werd op 7 maart 1872 geboren in Amersfoort, als zoon van een onderwijzer. In 1908 werd hij lid van de Theosofische Vereniging. In 1912 vertrok hij naar Parijs en veranderde zijn naam in Mondrian.
Mondriaan begon als een traditionele landschapsschilder. Rond 1900 schilderde hij polders, boerderijen, koeien en molens langs de Amstel en het Gein. Via bomen, duinen en de zee bij Domburg werden zijn schilderijen steeds eenvoudiger, tot er alleen nog lijnen en vlakken overbleven.
Wat er gebeurde
In 1917 werd in Leiden het tijdschrift De Stijl opgericht, vooral door Theo van Doesburg. Kunstenaars en architecten gaven daar hun ideeën over een nieuwe, eenvoudige vormgeving: een minimum aan kleuren (de primaire kleuren rood, geel en blauw, met zwart, wit en grijs) en vooral rechte lijnen.
Mondriaan schreef mee in het tijdschrift en noemde zijn eigen theorie neoplasticisme, “nieuwe beelding”. Zijn bekendste schilderijen bestaan uit horizontale en verticale zwarte lijnen met vlakken in primaire kleuren.
Het tijdschrift werd nooit in meer dan 300 exemplaren verkocht, maar had grote invloed in Nederland en daarbuiten. Mondriaan overleed op 1 februari 1944 in New York.
Gevolgen
De Stijl beïnvloedde niet alleen schilderkunst, maar ook architectuur, meubels, grafisch ontwerp en mode. Het Rietveld Schröderhuis en de rood-blauwe stoel zijn bekende voorbeelden. In het buitenland inspireerde De Stijl onder meer de Duitse ontwerpschool het Bauhaus.
Mondriaan zelf vertrok in 1938 naar Londen en in 1940 naar New York. Daar werd hij geïnspireerd door de jazz en het stratenpatroon van de stad. Zijn laatste werken, zoals Broadway Boogie Woogie en de onvoltooide Victory Boogie Woogie, zijn veel levendiger dan zijn eerdere werk.
Andere perspectieven
Niet iedereen was enthousiast. Veel mensen vonden de schilderijen van Mondriaan eerst te kaal, en vroegen zich af of dit nog kunst was. Mondriaan zelf zag het juist als zoeken naar de diepste orde en harmonie in de wereld, onder invloed van zijn theosofische ideeën. Tegenwoordig behoort zijn werk tot de bekendste Nederlandse kunst.
Veelvoorkomende misverstanden
“Mondriaan schilderde altijd alleen lijnen en vlakken.”
Mondriaan schilderde jarenlang landschappen, bloemen en molens. Zijn abstracte stijl ontwikkelde hij pas na 1912, stap voor stap.
“Zo’n schilderij is makkelijk na te maken.”
Mondriaan werkte weken of maanden aan één doek en verschoof lijnen en vlakken tot de verhoudingen precies klopten. Onderzoek laat zien dat hij vaak opnieuw schilderde over eerdere versies heen.
Hoe weten we dit?
Het tijdschrift De Stijl is bewaard gebleven en online te lezen. Mondriaan schreef veel over zijn ideeën, en er zijn brieven en foto’s van zijn ateliers in Parijs en New York. Zijn schilderijen zelf zijn de belangrijkste bron: de verzameling van het Kunstmuseum Den Haag laat zijn hele ontwikkeling zien, van landschap tot abstractie.
Wat merk je er nu nog van?
Mondriaan-patronen zie je overal: op kleding, tassen, gebouwen en verpakkingen. In 1998 werd Victory Boogie Woogie voor Nederland gekocht, met een gift van De Nederlandsche Bank van naar schatting 116 miljoen gulden. Het hangt in het Kunstmuseum Den Haag.