Aanloop en oorzaken
Lange tijd was homoseksualiteit in Nederland een taboe. Vanaf de jaren zeventig werd de samenleving opener en voerde onder meer het COC actie voor gelijke rechten. Paren van gelijk geslacht konden wel samenwonen, maar hadden niet dezelfde rechten als getrouwde stellen, bijvoorbeeld bij erfenissen, pensioen en ouderschap.
Als protest openden steeds meer gemeenten een symbolisch trouwregister voor paren van gelijk geslacht; in 1994 waren dat er al zo’n honderd. In de jaren negentig groeide ook de politieke steun voor gelijke behandeling. Vanaf 1998 konden paren van gelijk geslacht een geregistreerd partnerschap aangaan. Voorstanders vonden dat niet genoeg en wilden een volwaardig huwelijk.
Wat er gebeurde
Het paarse kabinet-Kok II, zonder christelijke partijen, diende een wetsvoorstel in om het huwelijk open te stellen. Staatssecretaris van Justitie Job Cohen loodste het door het parlement. In september 2000 stemde de Tweede Kamer in, in december volgde de Eerste Kamer. Daar stemden PvdA, VVD, D66, GroenLinks en SP voor, en CDA, SGP, RPF en GPV tegen. De wet ging in op 1 april 2001.
Kort na middernacht trouwden in Amsterdam vier paren, in het bijzijn van Cohen, die inmiddels burgemeester van Amsterdam was. De camera’s van buitenlandse media stonden erbij: Nederland was het eerste land ter wereld waar twee mannen of twee vrouwen met elkaar konden trouwen.
Juridisch is er sindsdien één huwelijk voor iedereen: man-vrouw, man-man en vrouw-vrouw. Paren van gelijk geslacht kregen ook het recht om samen een kind te adopteren.
Gevolgen
België volgde in 2003, daarna vele andere landen in Europa, Amerika en elders. Het Nederlandse voorbeeld werd internationaal vaak aangehaald.
In Nederland bleef één discussie lang bestaan: mochten trouwambtenaren weigeren om paren van gelijk geslacht te trouwen? Sinds 2014 is in de wet vastgelegd dat dat niet mag; iedere trouwambtenaar moet ieder paar kunnen trouwen.
Binnen het Koninkrijk is het nog steeds niet overal gelijk. Op Aruba, Curaçao en Sint Maarten kunnen paren van gelijk geslacht niet trouwen, omdat zij hun eigen burgerlijk recht hebben. Wel moeten zij een in Nederland gesloten huwelijk erkennen.
Andere perspectieven
Voorstanders zagen de wet als een kwestie van gelijke rechten: als het huwelijk een burgerlijk contract is, waarom zou het geslacht van de partners dan uitmaken? Tegenstanders, vooral christelijke partijen en kerken, vonden dat het huwelijk naar zijn aard een verbintenis tussen man en vrouw is. Kerken zijn ook nu niet verplicht om paren van gelijk geslacht in te zegenen.
Veelvoorkomende misverstanden
“Paren van gelijk geslacht konden vóór 2001 niets wettelijk regelen.”
Vanaf 1998 bestond het geregistreerd partnerschap, dat veel rechten gaf. Het verschil zat onder meer in de naam, de symboliek en in regels rond ouderschap en erkenning in het buitenland.
“Sinds 2001 moeten kerken ook paren van gelijk geslacht trouwen.”
De wet gaat alleen over het burgerlijk huwelijk op het gemeentehuis. Kerken bepalen zelf of ze een huwelijk inzegenen. In Nederland moet het burgerlijk huwelijk wel altijd vóór een kerkelijke inzegening plaatsvinden.
Hoe weten we dit?
De parlementaire stukken en de stemmingen in de Tweede en Eerste Kamer zijn openbaar en te vinden op de sites van het parlement. Kranten en de televisie legden de eerste huwelijken op 1 april 2001 vast; die beelden worden vaak herhaald. Het CBS houdt bij hoeveel huwelijken er per jaar gesloten worden, ook tussen partners van gelijk geslacht.
Wat merk je er nu nog van?
Voor kinderen van nu is het vaak vanzelfsprekend dat twee vaders of twee moeders getrouwd kunnen zijn. Dat het pas sinds 2001 kan, en dat Nederland daarin het eerste land ter wereld was, is voor veel leerlingen een verrassing.