Aanloop en oorzaken
In oktober 1918 was duidelijk dat Duitsland de oorlog verloor. Een nieuwe regering onder prins Max von Baden vroeg om vrede en voerde hervormingen door. De bevolking was na jaren honger en verlies de oorlog meer dan beu.
Eind oktober wilde de marineleiding de vloot nog één keer tegen de Britse vloot laten uitvaren. Veel matrozen zagen dat als een zinloze zelfmoordmissie en weigerden.
Wat er gebeurde
Op 3 november 1918 demonstreerden matrozen en arbeiders in Kiel voor de vrijlating van gearresteerde collega’s. Er werd geschoten en er vielen doden. Daarna namen de matrozen de stad over en vormden een raad.
Binnen enkele dagen ontstonden in Hamburg, München, Berlijn en andere steden arbeiders- en soldatenraden. In Beieren riep Kurt Eisner een republiek uit. De vorsten van de Duitse staten deden een voor een afstand.
Op 9 november maakte Max von Baden de troonsafstand van de keizer bekend. De sociaaldemocraat Philipp Scheidemann riep in Berlijn de republiek uit, enkele uren later riep Karl Liebknecht een socialistische republiek uit. Friedrich Ebert werd regeringsleider.
Gevolgen
Duitsland werd een democratische republiek, genoemd naar de stad Weimar, waar de grondwet werd geschreven. Vrouwen kregen stemrecht en mochten in januari 1919 voor het eerst stemmen.
De jonge republiek had het moeilijk. Ze werd verantwoordelijk gehouden voor de nederlaag en het Verdrag van Versailles, en kreeg te maken met opstanden van links en rechts, inflatie en later de economische crisis. In 1933 kwamen de nazi’s aan de macht.
Andere perspectieven
Gematigde sociaaldemocraten wilden een parlementaire democratie, radicale socialisten een radenrepubliek zoals in Rusland. In januari 1919 sloeg de regering met hulp van vrijkorpsen een opstand in Berlijn neer, waarbij Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht werden vermoord. Voor conservatieve Duitsers en veel officieren was de revolutie verraad aan het front. Voor buurlanden als Nederland voedde ze de angst dat revolutie zou overslaan.
Veelvoorkomende misverstanden
“Door de revolutie verloor Duitsland de oorlog.”
De volgorde was andersom: de oorlog was al verloren, en de legerleiding had al om een wapenstilstand gevraagd. De revolutie kwam voort uit de nederlaag, de honger en het verzet tegen een zinloze laatste aanval van de vloot.
Hoe weten we dit?
Er zijn veel foto’s en filmbeelden van demonstraties en raden, krantenberichten, pamfletten en de verslagen van de nieuwe regering. De toespraak van Scheidemann vanaf een balkon van de Rijksdag is beroemd geworden.
Wat merk je er nu nog van?
De Weimarrepubliek wordt in Duitsland vaak gebruikt als waarschuwing: een democratie kan ten onder gaan als te weinig mensen haar verdedigen. Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht worden in Berlijn elk jaar in januari herdacht.